સ્વ-વર્ગીકરણનો સિદ્ધાંત

માણસ એકલો હોય ત્યારે વ્યક્તિ હોય છે, પણ ટોળામાં ભળે ત્યારે લેબલ બની જાય છે. આપણે આપણી જાતને કયા ખાનામાં ગોઠવીએ છીએ તેના પરથી આપણું આખું વર્તન નક્કી થાય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને સ્વ-વર્ગીકરણનો સિદ્ધાંત કહે છે. તમે ક્યારેક જાતને ગુજરાતી ગણો છો, ક્યારેક મિડલ ક્લાસ પિતા, તો ક્યારેક કોઈ કંપનીના કર્મચારી. જેવી તમે મનમાં ઓળખ બદલો, તેવી તમારી ભાષા, વલણ અને પૂર્વગ્રહો આપોઆપ બદલાઈ જાય છે.

આ વિચાર બ્રિટિશ મનોવૈજ્ઞાનિક જોન ટર્નરે ૧૯૮૭ની આસપાસ આપ્યો હતો. તેમણે બતાવ્યું કે આપણું ‘હું’ ક્યારેય સ્થિર નથી હોતું. આસપાસનો સંદર્ભ બદલાય એટલે આપણે તરત પોતાનું વર્ગીકરણ બદલી નાખીએ છીએ. જ્યાં સુધી તમે રૂમમાં એકલા બેઠા છો ત્યાં સુધી તમે સ્વતંત્ર વિચારક છો. જેવી કોઈ ખાસ ઓળખ સામે આવે, એટલે તમે તે જૂથના સામાન્ય સૈનિક બની જાઓ છો. વ્યક્તિગત બુદ્ધિ ઓગળી જાય છે અને જૂથનું મગજ ચાલુ થઈ જાય છે.

આ સિદ્ધાંતનું સૌથી મોટું નુકસાન એ છે કે માણસ પોતાની મૌલિકતા ગુમાવી દે છે. દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં યુપીએસસીની તૈયારી કરતા હજારો છોકરાઓને જુઓ. ઘરેથી નીકળે ત્યારે તેઓ સામાન્ય યુવાનો હોય છે, પણ હોસ્ટેલમાં પગ મૂકતા જ પોતાને ‘યુપીએસસી એસ્પિરન્ટ’ તરીકે વર્ગીકૃત કરી લે છે. આ નવું લેબલ ચોંટતાં જ તેમનો આખો પહેરવેશ, ચાની લારી પર થતી ચર્ચાઓ અને દુનિયા જોવાની નજર બદલાઈ જાય છે. તેઓ પોતાની જાતને અડધા સનદી અધિકારી માનવા લાગે છે અને પાંચ-પાંચ વર્ષ સુધી પંચવર્ષીય યોજનાની જેમ પુસ્તકો ગોખતા રહે છે, કારણ કે એ જૂથની બહાર જવું હવે અસહ્ય લાગે છે.

જ્યારે તમે પોતાને કોઈ ખાસ જૂથ સાથે જોડી દો છો, ત્યારે તમારું જૂથ હંમેશાં સાચું અને બાકીના બધા અજ્ઞાની દેખાય છે. રાજકારણ, જ્ઞાતિ અને ધર્મ આ જ નબળાઈ પર નભે છે. સોશિયલ મીડિયા તમારી આ જરૂરિયાતને બરાબર ઓળખે છે અને તમને દરરોજ નવી ઓળખનું અફીણ ચટાડે છે. માણસ જ્યારે વિચારવાનું બંધ કરીને માત્ર વર્ગીકૃત થવા લાગે, ત્યારે તે ભીડનો હાથો બની જાય છે.

જે માણસ પોતાની જાતને ખાનાઓમાં વહેંચી નાખે છે, એ આખી જિંદગી બીજાના બનાવેલા ચોકઠામાં જ પૂરો થઈ જાય છે.