ટ્રિપલ-એ અભિગમ

કોઈપણ ઉત્તમ યોજના કે સુવિધા કાગળ પર ગમે તેટલી ચમકતી હોય, છેવટે જમીન પર કેમ ઊંધી વળી જાય છે? કારણ સરળ છે. વિચાર સારો હોય પણ તેને વાપરવાની ત્રિપદી ખોરવાયેલી હોય છે. જેને મેનેજમેન્ટ અને જાહેર નીતિના નિષ્ણાતો ટ્રિપલ-એ અભિગમ કહે છે, તે હકીકતમાં ત્રણ અણીદાર શબ્દોનો મેળ છે: ઉપલબ્ધતા (અવેલેબિલિટી), પહોંચ (એક્સેસિબિલિટી) અને સ્વીકાર્યતા (એક્સેપ્ટેબિલિટી). આ કોઈ એક પુસ્તકમાંથી રાતોરાત જન્મેલો સિદ્ધાંત નથી, પણ વ્યવસ્થા કેવી રીતે કામ કરે છે તેનો નક્કર વાસ્તવિક હિસાબ છે. જો આ ત્રણમાંથી એક પણ ખૂણો તૂટે, તો આખી સિસ્ટમ કાગળની હોડી સાબિત થાય છે.

પહેલો તબક્કો છે સુવિધાનું હોવું. જો દવા કે ડૉક્ટર હાજર જ ન હોય, તો વાત જ ત્યાં પૂરી થઈ ગઈ. બીજો તબક્કો છે સામાન્ય માણસની ત્યાં સુધી પહોંચ. સંસાધન હોય ખરું, પણ દરવાજે તાળું હોય કે ભાડું ચૂકવવાની તાકાત ન હોય, તો એ હોવાનો કોઈ અર્થ નથી. ત્રીજો અને સૌથી નાજુક તબક્કો છે સ્વીકાર્યતા. માણસને એ વ્યવસ્થા પર ભરોસો બેસવો જોઈએ. એની ભાષા, એની સંસ્કૃતિ અને એના આત્મસન્માન સાથે મેળ ખાવો જોઈએ. ટેબલ પાછળ બેઠેલો બાબુ કે સ્ટેથોસ્કોપ લટકાવેલો ડૉક્ટર જો દર્દી સાથે પશુ જેવો વ્યવહાર કરે, તો દર્દી સારવાર લેવા નહીં જાય.

આપણા દેશના આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં આ રોગ છાશવારે દેખાય છે. ગુજરાતના કોઈ તાલુકા મથકે પાંચ કરોડના ખર્ચે સરકારી રેફરલ હોસ્પિટલનું અદ્યતન મકાન ચણાઈ જાય છે. મોટા મોટા મશીનો આવી ગયા, એટલે પહેલો ‘એ’ સચવાયો—ઉપલબ્ધતા થઈ ગઈ. પણ ગામડેથી ત્યાં પહોંચવા માટે દિવસની માત્ર બે બસ દોડે છે અને એમ્બ્યુલન્સ ડીઝલ વિના પડી રહે છે. અહીં બીજો ‘એ’ તૂટી પડ્યો—પહોંચ અધૂરી રહી. હવે ધારો કે કોઈ ગરીબ ખેડૂત માંડ ભાડું ખર્ચીને ત્યાં પહોંચી પણ ગયો, તો કમ્પાઉન્ડર એની સાથે ઉદ્ધત વર્તન કરે છે. પરિણામે, એ દર્દી સરકારી મફત દવાખાનું છોડીને બાજુના ઝોલાછાપ બોગસ ડૉક્ટર પાસે દેવું કરીને પણ બાટલો ચડાવવા જશે. કારણ કે ત્યાં એને સન્માન મળ્યું, જે ત્રીજો ‘એ’ હતો.

કોઈપણ વહીવટ કે વેપાર સફળ ત્યારે જ થાય જ્યારે તે માત્ર અસ્તિત્વમાં ન હોય, પણ હાથવગો અને હૃદયસ્પર્શી હોય. યોજનાઓ બજેટથી નથી ચાલતી, સામાન્ય માણસના વિશ્વાસથી ચાલે છે.

જે વ્યવસ્થા ગર્વ આપે છે પણ ગુંગળામણ છીનવી શકતી નથી, તે સેવા નથી પણ માત્ર વહીવટી અહંકાર છે.