ભાવની કાતરનો સિદ્ધાંત

કાતરનાં બે પાંખિયાં જ્યારે સામસામે ખૂલે છે, ત્યારે વચ્ચે રહેલી વસ્તુ કપાઈ જાય છે. અર્થશાસ્ત્રમાં આને ભાવની કાતર કહે છે. એક તરફ કાચા માલ કે ખેતપેદાશના ભાવ ગગડે છે, અને બીજી તરફ કારખાનામાં બનતી તૈયાર ચીજોના ભાવ આસમાને પહોંચે છે. પરિણામ સાવ સીધું છે: જે માણસ પરસેવો પાડીને ધરતીમાંથી માલ પકવે છે તે કંગાળ બને છે, અને મશીન ચલાવનારો કે વચેટિયો વધુ તવંગર બને છે. આ કોઈ કુદરતી અકસ્માત નથી. આ બજારની વ્યવસ્થિત લૂંટ છે.

આ વિચાર સોવિયેત રશિયામાં ૧૯૨૩ની સાલમાં સામે આવ્યો હતો. લિયોન ટ્રોટસ્કીએ સામ્યવાદી પક્ષની બારમી કોંગ્રેસમાં આલેખ દોરીને બતાવ્યું કે ઔદ્યોગિક માલ મોંઘો થતો જાય છે અને ખેડૂતોનું અનાજ સસ્તું થતું જાય છે. આ બે રેખાઓ કાગળ પર કાતરની જેમ ફેલાતી હતી. ત્યારથી ખેતી અને ઉદ્યોગ વચ્ચેના આ શોષણખોર અંતરને 'પ્રાઈસ સીઝર્સ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

આ સિદ્ધાંત એટલા માટે સમજવો પડે કારણ કે આજના જગતમાં પણ એ જ રમત ચાલુ છે. જ્યારે પણ પ્રાથમિક ઉત્પાદકની ખરીદશક્તિ મરી પરવારે અને પ્રોસેસ કરનાર વર્ગ નફો ઘરભેગો કરે, ત્યારે સમજવું કે કાતર ખૂલી ચૂકી છે. આર્થિક અસમાનતા પુસ્તકો વાંચવાથી નથી સમજાતી, પણ જ્યારે એક લીટર દૂધ પાણી કરતાં સસ્તું વેચાય અને બ્રાન્ડેડ આઈસ્ક્રીમ સોનાના ભાવે મળે, ત્યારે કાતરનું એક પાંખિયું તમારી ગરદન પર હોય છે.

આપણી આઝાદીની લડત વખતે બ્રિટિશ હકૂમતે આ કાતર બખૂબી ચલાવી હતી. ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની અને પછીની તાજની સરકારે ભારતના કપાસ અને ગળીના ભાવ તળિયે બેસાડી દીધા. ખેડૂતોને કપાસ વેચવો પડે પણ તેમાંથી મળતું કશું નહીં. એ જ કપાસ માન્ચેસ્ટર જાય, મિલમાં કાપડ બને અને પાછું હિન્દુસ્તાન આવીને ચાર ગણા ભાવે વેચાય. આપણા રજવાડાંઓના દરબારમાં આ આયાતી કાપડ ઠાઠથી પહેરાતું, જ્યારે ખેડૂત પોતાની જ જમીન પર વગર ગુનાની સજા ભોગવતો હતો. ગાંધીજીએ ખાદીનો આગ્રહ માત્ર દેશપ્રેમ માટે નહોતો રાખ્યો; એમણે આ આર્થિક કાતર વચ્ચે હાથ નાખીને એને તોડવાની કોશિશ કરી હતી.

જે વેચે છે એ ભૂખ્યો ઊંઘે છે અને જે ફેરબદલ કરે છે એ મહેલ ચણે છે; આ કાતર કાગળ નથી કાપતી, માણસની કરોડરજ્જુ કાપે છે.