ધ પોપિન્સ સિદ્ધાંત

કડવી દવા ગળા નીચે ઉતારવા માટે ઉપરથી એક ચમચી ખાંડ પીરસવી પડે. આ સીધો અને વ્યવહારુ નિયમ છે. પશ્ચિમની સંસ્કૃતિમાં આ વિચાર ખૂબ પ્રખ્યાત આયા મેરી પોપિન્સના પાત્ર પરથી આવ્યો છે. આ કોઈ શૈક્ષણિક વિજ્ઞાન કે જાડા મેનેજમેન્ટ પુસ્તકમાંથી નીકળેલો શબ્દ નથી. આજના વ્યવસાય અને માનસશાસ્ત્રમાં તેનો અર્થ સ્પષ્ટ છે: માણસને અપ્રિય કે કંટાળાજનક કામ કરાવવું હોય, તો તેની સાથે મનોરંજન અથવા લાલચ જોડી દેવી.

આપણે બધા સખત મહેનત અને શિસ્તના નામે મોટા ઉપદેશો આપીએ છીએ. પણ વાસ્તવિકતા એ છે કે માનવ મગજ હંમેશાં પીડા ટાળવા અને મજા શોધવા માંગે છે. જ્યારે તમે કોઈને કહો છો કે આ નિયમ પાળવો પડશે, ત્યારે લોકો તરત બળવો કરશે. પરંતુ એ જ કામમાં ઉત્સવ, હરીફાઈ કે કોઈ સસ્તું ઈનામ ઉમેરી દો, એટલે પ્રતિકાર ગાયબ થઈ જાય છે. લોકો ખુશીથી એ જ બોજ માથે ઉપાડી લેશે જેને તેઓ ગઈકાલે ધિક્કારતા હતા.

આ યુક્તિ આપણા દેશમાં સૌથી વધુ ધાર્મિક ઉત્સવો અને નવરાત્રિના આયોજનોમાં દેખાય છે. શેરી કે સોસાયટીના ગણેશોત્સવમાં રાત્રે સફાઈ કરવી કે કચરો ઉપાડવો કોઈને ગમતો નથી. જો સેક્રેટરી સીધો હુકમ કરે કે સૌએ કચરો વાળવો, તો ઝઘડો થશે. આયોજકો રસ્તો કાઢે છે. તેઓ સફાઈ અભિયાનને 'શ્રેષ્ઠ શેરી સ્પર્ધા' બનાવી દે છે. મોડી રાતે ડીજે ઉપર ભજન વગાડે છે અને છેલ્લે મફત આઈસ્ક્રીમ વહેંચે છે. લોકો આખી રાત પરસેવો પાડીને કચરો સાફ કરે છે અને માને છે કે પોતે મોટો ઉત્સવ ઉજવી રહ્યા છે. નિયમનું કડવું ઘૂંટડો ખાંડની ચમચી સાથે અંદર ઉતરી ગયો.

કોઈપણ વહીવટ કે સમાજ માત્ર દંડાના જોરે ચાલતો નથી. માણસ પાસેથી વગર પૈસે કે વગર ફરિયાદે કામ લેવું હોય તો તેની લાગણીઓને મૂર્ખ બનાવવી પડે છે. કડવા સત્યને સજાવટ વિના પીરસશો તો સમાજ ઉલટી કરી નાખશે. દરેક કડવા નિયમની ઉપર થોડો ઉત્સવ ચોંટાડી દેવો, એ જ દુનિયા ચલાવવાની સૌથી પ્રાચીન લુચ્ચાઈ છે.

જે લોકો નિયમોથી થાકી જાય છે, તેઓ ઉત્સવના નામે ગુલામી પણ નાચતાં નાચતાં સ્વીકારી લે છે.