અંતિમ વેગની મર્યાદા

ઉપરથી પથ્થર ફેંકો એટલે ગુરુત્વાકર્ષણને લીધે તેની ઝડપ સતત વધતી જાય છે. સામાન્ય બુદ્ધિ કહે છે કે ઊંચાઈ જેટલી વધારે, નીચે પટકાતી વખતે ગતિ એટલી જ ભયાનક. પણ ભૌતિકશાસ્ત્રનો એક કાયદો છે: ‘ટર્મિનલ વેલોસિટી’. જ્યારે કોઈ પદાર્થ હવામાંથી નીચે પડે છે, ત્યારે હવા સામે ઘર્ષણ કરે છે. એક ચોક્કસ ક્ષણે નીચે ખેંચતું વજન અને ઉપર ધકેલતો હવાનો અવરોધ બરાબર સરખા થઈ જાય છે. તે ક્ષણે પ્રવેગ શૂન્ય બને છે. પદાર્થ વધુ ઝડપી બનવાનું બંધ કરી દે છે અને એક નિશ્ચિત, સ્થિર ગતિએ નીચે ઊતરે છે. આ કુદરતી ટોચમર્યાદાને ટર્મિનલ વેલોસિટી કહેવાય છે.

આ વિચાર ભૌતિકશાસ્ત્રની લેબ પૂરતો સીમિત નથી. આધુનિક ચિંતકો તેને વ્યવહારિક જીવનની ટોચમર્યાદા સમજવા માટે એક માનસિક મોડેલ તરીકે વાપરે છે. કોઈ પણ ગતિ, પ્રગતિ કે પતન અનંત કાળ સુધી વેગ પકડી શકતું નથી. શરૂઆતમાં તમે જેટલું જોર કરો એટલો વેગ વધે. પણ સિસ્ટમમાં રહેલો ઘર્ષણનો અવરોધ આખરે તમારી ઝડપને સીમિત કરી નાખે છે. ધંધો હોય, પ્રમોશન હોય કે કોઈ વિવાદ, દરેક બાબતમાં એક બિંદુ એવું આવે છે જ્યાંથી આગળ ઝડપ વધતી નથી, માત્ર સપાટી ખેંચાય છે.

આપણી ન્યૂઝ ચેનલો અને વૉટ્સએપ યુનિવર્સિટી જુઓ. કોઈ સાંપ્રદાયિક ઝઘડો કે સેલિબ્રિટીનું કૌભાંડ પકડાય એટલે સ્ક્રીન પર લાલ અક્ષરોમાં ચીસાચીસ શરૂ થઈ જાય છે. પહેલા કલાકે ટીઆરપી અને ફોરવર્ડ્સની ઝડપ રોકેટ જેવી હોય. સાંજે એવું લાગે કે દેશમાં આગ લાગી જશે. પણ ત્રીજા દિવસે શું થાય છે? લોકોનો અટેન્શન સ્પાન હવાનો અવરોધ બનીને સામે ઊભો રહી જાય છે. જનતા કંટાળે છે, અંગૂઠો સ્ક્રોલ કરવાનું બંધ કરી દે છે. એ બૂમાબૂમ પોતાની ટર્મિનલ વેલોસિટીએ પહોંચી જાય છે. એનાથી વધારે કોઈનો પારો ચડી શકતો નથી.

સમસ્યા એ છે કે લોકો માને છે કે પતન કે તેજી કાયમ પ્રવેગી રહેશે. શેરબજારનો કડાકો હોય કે ટ્વિટર પર થતી બદનામી, આપણે ધારી લઈએ છીએ કે આ ખાડો તળિયા વગરનો છે. વાસ્તવિકતા જુદી છે. અવરોધ હંમેશાં ગતિની સાથે જ મોટો થતો જાય છે. જે માણસ આ અવરોધની તાકાત સમજે છે, એ પતનની વચ્ચે પણ ગભરાતો નથી. એ જાણે છે કે ગમે તેટલો મોટો પથ્થર પણ આકાશમાંથી પડતી વખતે એક ચોક્કસ ગતિથી વધુ તેજ થઈ શકતો નથી.

જે ઝડપ તમને પછાડે છે, વાતાવરણનો એ જ અવરોધ તમને અનંત કાળ સુધી વેગ પકડતાં રોકે પણ છે.