દસ ગણો નિયમ

ગણિતમાં એક મીંડું ઉમેરાય એટલે કિંમત સીધી દસ ગણી થઈ જાય. આ પ્રાથમિક શાળાનો સાદો નિયમ છે. પરંતુ વ્યવહારમાં આ સિદ્ધાંત એક આકરી ચેતવણી સમાન છે. જ્યારે તમે કોઈ કામમાં સામાન્ય પરિણામથી સંતુષ્ટ નથી હોતા અને કોઈ મોટો કૂદકો મારવા માંગો છો, ત્યારે પ્રયત્ન માત્ર બે કે ત્રણ ગણો વધારવાથી ચાલતું નથી. વાસ્તવિકતા એ છે કે મોટા ફેરફાર માટે તમારે ધાર્યા કરતાં દસ ગણી ઊર્જા, દસ ગણું જોખમ અને દસ ગણી ધીરજ ખર્ચવી પડે છે. અંગ્રેજી બિઝનેસ સાહિત્યમાં ઘણા લેખકોએ આ વિચારને એક સામાન્ય નિયમ તરીકે પ્રચલિત કર્યો છે. તેનો કોઈ એક ચોક્કસ શોધક નથી, પણ આ વિચાર અત્યંત વ્યવહારુ છે.

આપણે બધા એક ભ્રમમાં જીવીએ છીએ. આપણે માનીએ છીએ કે જો આપણો નફો બમણો કરવો હોય તો મહેનત પણ બમણી જ કરવી પડશે. વાસ્તવિક દુનિયા સીધી રેખામાં ચાલતી નથી. ત્યાં અવરોધો ઘાતાંકીય રીતે વધે છે. સ્પર્ધા સામાન્ય નથી હોતી, ગળાકાપ હોય છે. જ્યારે તમે તમારા લક્ષ્યનું કદ વધારો છો, ત્યારે તમારી સામે આવતી મુશ્કેલીઓ આપોઆપ દસ ગણી મોટી થઈ જાય છે. જો તમારી તૈયારી માત્ર દોઢ ગણી કે બમણી હશે, તો તમે અધવચ્ચે જ હાંફી જશો અને હારી જશો.

ધારો કે અમદાવાદના રતનપોળમાં રમણિકભાઈની કાપડની જૂની પેઢી છે. પાંચ દાયકાથી સારો વ્યાપાર ચાલે છે. હવે તેમના યુવાન દીકરાને આખા ગુજરાતમાં દસ નવા શોરૂમ ખોલવા છે. છોકરો વિચારે છે કે બાપા દિવસના આઠ કલાક બેસતા, તો હું બાર કલાક કામ કરીશ અને વાત પતી જશે. આ તેની સૌથી મોટી ભૂલ છે. એક દુકાનમાંથી દસ દુકાનોનું સામ્રાજ્ય ઊભું કરવા માટે માત્ર ચાર કલાક વધુ કામ નથી કરવાનું. માલની ખરીદી, કારીગરોનું મેનેજમેન્ટ, ઉધારીની વસૂલાત અને માનસિક તાણ—બધું જ દસ ગણું વધવાનું છે. જો તૈયારી એ સ્તરની ન હોય, તો બાપાની એક જામી ગયેલી પેઢી પણ જોખમમાં મુકાઈ જાય છે.

મોટા સપના જોવામાં કોઈ પાપ નથી, પણ સપનાની કિંમત ચૂકવવાની ગણતરી ખોટી માંડવી એ ગુનો છે. મોટાભાગના માણસો અપેક્ષા કરતાં બહુ વહેલા એટલા માટે હિંમત હારી જાય છે કારણ કે તેઓ મુશ્કેલીઓનો અંદાજ સામાન્ય માણસની જેમ લગાવે છે. જ્યારે તમે કોઈ અસાધારણ પરિણામ મેળવવા નીકળો, ત્યારે દરેક બાબતનો ખર્ચ મગજમાં પહેલેથી જ દસ ગણો ગણીને ચાલવું પડે. જો તમે એ ચૂકવવા તૈયાર ન હો, તો માપમાં રહેવું વધુ સલામત છે.

જે માણસ દસ ગણી થાક વેઠવાની તૈયારી વિના મોટો કૂદકો મારે છે, એ ટોચે નથી પહોંચતો—સીધો ખાડામાં પડે છે.