ટેકનોલોજીકલ પર્સનાલિટી

માણસ સાધન બનાવે છે, પછી સાધન માણસને ઘડે છે. તમે જે સ્માર્ટફોન વાપરો છો, એ માત્ર પ્લાસ્ટિક અને કાચનો ટુકડો નથી. એ ધીમે ધીમે તમારા વિચારવાની રીત, તમારી ધીરજ અને તમારા સ્વભાવને બદલી નાખે છે. આ પ્રક્રિયામાંથી જે નવો માણસ જન્મે છે, તેને સમાજશાસ્ત્રીઓ ‘ટેકનોલોજીકલ પર્સનાલિટી’ કહે છે. આ કોઈ શારીરિક ફેરફાર નથી. આ માનસિક બીબાંઢાળ છે. ત્વરિત પરિણામની ભૂખ, સતત વિક્ષેપ અને લાગણીઓનું યાંત્રિકીકરણ આ નવા વ્યક્તિત્વના મુખ્ય લક્ષણો છે.

આ વિચાર પાછળ સમાજશાસ્ત્રી રિચાર્ડ સ્ટાઇવર્સ જેવા ચિંતકોનું કામ રહેલું છે. એમણે તપાસ્યું કે તકનીકી વ્યવસ્થા માણસના ઊંડા મનોવિજ્ઞાન પર કેવી ચોટ કરે છે. આધુનિક સમાજમાં તકનીક હવે માત્ર એક સગવડ નથી રહી, એ એક સંસ્કૃતિ બની ગઈ છે. જ્યારે સમાજ કાર્યક્ષમતા અને ઝડપને જ સર્વોચ્ચ મૂલ્ય માની લે, ત્યારે માણસ પોતાની જાતને પણ એક મશીનની જેમ ચલાવવા લાગે છે. તેનું કુદરતીપણું ગાયબ થઈ જાય છે.

આનું નુકસાન બહુ છૂપું છે. માણસ સંબંધોમાં પણ શોર્ટવર્ક શોધતો થઈ જાય છે. દુઃખ, પ્રેમ કે ભક્તિ જેવી ગહન અનુભૂતિઓ માટે જે શાંતિ જોઈએ, તે આ નવા વ્યક્તિત્વ પાસે હોતી નથી. બધું જ એક ક્લિકમાં પ્રોસેસ થવું જોઈએ. જો કશુંક ધીમું ચાલે, તો માણસ અકળાઈ ઊઠે છે. અંદરથી એક વિચિત્ર ખાલીપો સર્જાય છે, જેને પૂરવા માટે તે ફરી પાછો સ્ક્રીન તરફ દોડે છે.

આપણો નવરાત્રિનો ગરબો જુઓ. એક જમાનામાં શેરી વચ્ચે માટીનો ગરબો મૂકીને સ્ત્રીઓ રાતભર એક તાલમાં ગાતી. ત્યાં કોઈ ઉતાવળ નહોતી, માત્ર ભાવ હતો. આજે એ આખો ઉત્સવ ટેકનોલોજીકલ વ્યક્તિત્વનો શિકાર બની ગયો છે. પાંચ હજાર રૂપિયાનો પાસ, લેસર લાઇટ્સ, ડ્રોન કેમેરા અને ઇન્સ્ટાગ્રામની રીલ્સ. ગરબે ઘૂમતી વ્યક્તિ અંદરના આનંદ માટે નથી નાચતી, સામે ઊભેલા કેમેરાના એંગલ માટે હસે છે. માતાજીની આરતી ચાલતી હોય ત્યારે લોકો હાથ જોડવાને બદલે મોબાઇલમાં લાઇવ સ્ટ્રીમિંગ ગોઠવતા હોય છે. ભક્તિનું સ્થાન પ્રદર્શનના અલ્ગોરિધમે લઈ લીધું છે.

સાધન માણસ જેવું કામ કરતું થયું છે, અને માણસ ધીમે ધીમે સાધન જેવો વિચારતો થઈ ગયો છે.