ટેક-શાપ સિદ્ધાંત

અર્થશાસ્ત્રમાં એક જૂનો ખ્યાલ છે: ‘રિસોર્સ કર્સ’ અથવા સંસાધનનો શાપ. જે દેશની જમીનમાંથી અઢળક કાચું તેલ કે હીરા નીકળે, તે દેશ મોટે ભાગે આળસુ, ભ્રષ્ટ અને અસ્થિર બની જાય છે. મહેનત વગર મળતી અઢળક સંપત્તિ બીજી બધી આર્થિક ક્ષમતાઓને મારી નાખે છે. પીટર થીલે ૨૦૨૨ના એક વક્તવ્યમાં આ વિચારને આધુનિક સિલિકોન વેલી પર લાગુ કર્યો અને નામ આપ્યું ‘ટેક-કર્સ થિયરી’. જ્યારે કોઈ અર્થતંત્રમાં ટેકનોલોજીની એકાદ મોનોપોલી એટલી બધી બેફામ કમાણી કરવા માંડે કે બાકીની આખી વ્યવસ્થા સડી જાય, ત્યારે આ શાપ લાગુ પડે છે.

કેલિફોર્નિયા તેનું જીવતું ઉદાહરણ છે. ત્યાં ટેક કંપનીઓએ અબજો ડોલર ઠાલવ્યા. પરિણામે સ્થાનિક મકાનો એટલા મોંઘા થઈ ગયા કે સામાન્ય શિક્ષક કે નર્સ ત્યાં રહી ન શકે. રસ્તાઓ પર ભિખારીઓની વસાહતો ઊભી થઈ અને રાજકીય તંત્ર ટેક ટેક્સના નાણાંના નશામાં નિષ્ક્રિય થઈ ગયું. એક જ સેક્ટરમાં પૈસાનો પૂર આવે ત્યારે બાકીના સેક્ટર સુકાઈ જાય છે. અતિશય સરળ ધન વ્યવસ્થાની બુદ્ધિ હરી લે છે.

આ વાત માત્ર સરહદો કે શેરબજાર પૂરતી મર્યાદિત નથી. જ્યાં પણ અતિશય ટેકનોલોજી અને ડેટાનો આંધળો વરસાદ થાય છે, ત્યાં મૂળભૂત માનવીય ક્ષમતા કુંઠિત થઈ જાય છે. ભારતની રમતગમત જુઓ, ખાસ કરીને ઓલિમ્પિક સ્પર્ધાઓ. છેલ્લા દાયકામાં ભારતીય શૂટિંગ કે તીરંદાજી ફેડરેશનોમાં કરોડો રૂપિયાના સેન્સર, હાઈ-ટેક વિડિયો એનાલિટિક્સ અને વિદેશી ગેજેટ્સ ઠલવાયા. એથ્લેટ્સ પોતાના શરીર અને માનસિક દબાણ કરતાં ડેટા સ્ક્રીન પર વધુ નિર્ભર થઈ ગયા. ગ્રાઉન્ડ લેવલની આકરી શારીરિક તાલીમ અને દેશી અખાડાની સાદગી પાછળ છૂટી ગઈ.

પરિણામ શું આવ્યું? ટોક્યો કે પેરિસ ઓલિમ્પિક જેવા મોટા મંચ પર, જ્યારે વિદેશી હરીફો ઠંડા કલેજે મૂળભૂત કાબેલિયતથી રમતા હતા, ત્યારે ભારતીય દળ ડેટા શીટ્સ લઈને ગભરાયેલું બેઠું હતું. આભાસી આધુનિકતા પાયાની કુશળતાને ગળી ગઈ. ટેકનોલોજી સાધન મટીને વૈભવી ટેકો બની જાય ત્યારે સર્જનાત્મકતા ખતમ થાય છે.

જે સંસાધન તમને પરસેવો પાડ્યા વિના બધું આપવાનો દાવો કરે, તે સૌથી પહેલાં તમારા પગ નીચેની જમીન છીનવી લે છે.