ડૂબવા માટે અતિશય વિશાળ

કોઈ સંસ્થા કે વેપાર એટલો મોટો થઈ જાય કે તેને મરવા પણ ન દેવાય. તે પડી ભાંગે તો આખી વ્યવસ્થા ધ્વસ્ત થઈ જાય. એટલે જ સરકાર કે સમાજે તેને બચાવવા દોડવું પડે. આ અર્થશાસ્ત્રનો પ્રખ્યાત ‘ટૂ બિગ ટુ ફેઈલ’ ખ્યાલ છે. સિત્તેર અને એંસીના દાયકામાં અમેરિકન બેંકિંગ કટોકટી વખતે આ શબ્દ આવ્યો અને ૨૦૦૮ની વૈશ્વિક મંદીમાં ઘરેઘરે જાણીતો બન્યો. નાની દુકાન ખોટ કરે તો માલિક તાળું મારી દે. પણ વિશાળ સંસ્થા ખોટ કરે ત્યારે તે બીજા બધાનું ગળું દબાવે છે.

આ મોડેલની ખરી બીમારી નૈતિક જોખમ છે. જેને ખબર છે કે પોતે ડૂબશે ત્યારે બચાવવા કોઈક આવશે જ, તે બેફામ જુગાર રમે છે. નફો પોતાનો અંગત, પણ નુકસાન સમગ્ર પ્રજાનું. જોખમ લેવાની આવી વિકૃત છૂટછાટ આખરે આખી સિસ્ટમને લૂલી કરી નાખે છે. આ માત્ર વિદેશી બેંકોનો રોગ નથી, આપણા ગલી-મહોલ્લા સુધી ફેલાયેલો છે.

ધારો કે અમદાવાદ કે થાણેમાં એક વગદાર બિલ્ડરે પાંચ હજાર ફ્લેટની વિશાળ ટાઉનશિપ શરૂ કરી. મધ્યમવર્ગના હજારો પરિવારોએ જીવનભરની કમાણી ઠાલવી દીધી. બેંકોએ પણ કરોડો રૂપિયાની લોન પધરાવી. પાંચ વર્ષ પછી ખબર પડે છે કે બિલ્ડર નાદાર થઈ ગયો છે. હવે કાયદો તેને જેલમાં પૂરી શકે છે, પણ સરકાર તેને પૂરતી નથી. જો કંપની બંધ થાય તો પાંચ હજાર પરિવારો રસ્તા પર આવે, સિમેન્ટ-રેતીના વેપારીઓ તૂટી પડે અને સ્થાનિક સહકારી બેંકો ડૂબી જાય.

પરિણામે કાયદો ઘૂંટણિયે પડે છે. સરકાર સ્પેશિયલ પેકેજ જાહેર કરે છે, સરકારી એજન્સી અધૂરા ફ્લેટ પૂરા કરવા આગળ આવે છે. બિલ્ડર પોતાની બેદરકારીની સજા ભોગવવાને બદલે એરકન્ડિશન્ડ ઓફિસમાં બેસીને શરતો નક્કી કરે છે. તે બચી ગયો, કારણ કે તે ખૂબ મોટો હતો. તમારી નિષ્ફળતા નાની હોય તો તમે ગુનેગાર બનો છો, પણ જો તે કરોડોની હોય તો તમે સિસ્ટમના માલિક બની જાઓ છો.

નાની ભૂલ કરનાર જેલમાં જાય છે, અતિશય મોટી ભૂલ કરનારને ઉગારવા દેશનું બજેટ વપરાય છે. કદ પોતે જ સૌથી મોટી ઢાલ છે.