વાણી-સ્વાતંત્ર્યનો ટેક્સી સિદ્ધાંત

ટેક્સીવાળાનું કામ મુસાફરને તેના ગંતવ્ય સ્થાને પહોંચાડવાનું છે, તેના વિચારો કે ચરિત્ર તપાસવાનું નહીં. રસ્તા પર ઊભેલી પીળી-કાળી ટેક્સીમાં બેસનાર સાધુ છે કે શરાબી, જો તે કાયદેસર ભાડું ચૂકવે અને શાંતિથી બેસે, તો ડ્રાઇવર તેને ના પાડી શકતો નથી. જાહેર મંચો, યુનિવર્સિટીઓ અને સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સે પણ આ જ નિયમ પાળવો જોઈએ. આ વિચારને કાયદાની ભાષામાં ટેક્સી કેબ થિયરી કહે છે. કોઈ સંસ્થા જ્યારે જાહેર મંચ બને છે, ત્યારે તે વિચારસરણીના આધારે ભેદભાવ ન કરી શકે. કાયદાની મર્યાદામાં રહીને બોલાતા દરેક શબ્દને ત્યાં સ્થાન મળવું જ જોઈએ.

આ વિચાર જાણીતા અમેરિકન કાયદાશાસ્ત્રી એલન ડર્શોવિટ્સે ૨૦૨૦માં આવેલા પોતાના પુસ્તકમાં સ્પષ્ટપણે રજૂ કર્યો હતો. એમની દલીલ સીધી હતી: વકીલ જેમ દરેક આરોપીનો કેસ લડી શકે અને ટેક્સી જેમ દરેક મુસાફરને બેસાડે, તેમ ખુલ્લા સમાજે વિરોધી વિચારોને પણ પ્લેટફોર્મ આપવું પડે. મુશ્કેલી ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે આધુનિક મંચો પોતે ન્યાયાધીશ બનવા લાગે છે. કયો વિચાર પ્રગતિશીલ છે અને કયો પછાત, તે નક્કી કરવાનો અધિકાર પ્લેટફોર્મ ચલાવતી કંપનીઓ કે સંસ્થાઓ પાસે નથી હોતો. જો કોઈ ગુનો ન બનતો હોય, તો અપ્રિય અવાજને પણ બોલવાની છૂટ મળવી અનિવાર્ય છે.

આ વાત આપણા રોજિંદા જાહેર જીવન માટે અત્યંત મહત્વની છે. આજે સહિષ્ણુતા ઘટી રહી છે અને સેન્સરશિપ વધી રહી છે. આપણને જે વિચાર ગમતો નથી, તેને આપણે સીધો બંધ કરાવી દેવા માંગીએ છીએ. પણ જ્યારે તમે કોઈ બીજાનો અવાજ દબાવવાની શરૂઆત કરો છો, ત્યારે આવતીકાલે તમારો અવાજ પણ દબાઈ શકે છે. જાહેર સગવડ આપનારે તટસ્થ રહેવું જ પડે. જો પ્લેટફોર્મ પોતે નક્કી કરવા બેસે કે કોણ બોલશે અને કોણ ચૂપ રહેશે, તો તે ખુલ્લો મંચ મટીને એક ચોક્કસ જૂથનું સાધન બની જાય છે.

ધારો કે તમે ઋષિકેશથી બદ્રીનાથ જતી એક ખાનગી બસ બુક કરાવો છો. તે બસમાં વૈષ્ણવ યાત્રાળુઓ છે, નાસ્તિક યુવાનો છે અને બીજા ધર્મના પ્રવાસીઓ પણ છે. ટૂર ઓપરેટર કોઈ પ્રવાસીને એવું કહીને રસ્તામાં ઉતારી ન શકે કે તમારી માન્યતા મને પસંદ નથી. જ્યાં સુધી તે ટિકિટ ખરીદે છે અને બસમાં તોફાન નથી મચાવતો, ત્યાં સુધી હિમાલયની સડક પર આગળ વધવાનો તેનો હક છે. વાણી-સ્વાતંત્ર્ય પણ આ યાત્રા જેવું છે. રસ્તો જાહેર છે, મુસાફરો જુદા જુદા છે, અને મંચે બધાને સાંભળવાની હિંમત રાખવી પડે.

ટેક્સીવાળો જો મુસાફરના વિચારો તપાસવા બેસે, તો આખો દેશ પગપાળા ચાલતો થઈ જશે.