ટેલિયન સિદ્ધાંત

આંખના બદલામાં આંખ અને દાંતના બદલામાં દાંત. લેટિન ભાષામાં આ ન્યાયને 'લેક્સ ટેલિયોનિસ' કહે છે. ટેલિયન સિદ્ધાંતનો સીધો અર્થ છે: તમે જેવું નુકસાન કર્યું, તેટલી જ ચોક્કસ સજા તમને મળશે. આજના કાયદાશાસ્ત્રીઓ તેને ભલે ક્રૂર ગણે, પણ પ્રાચીન કાળમાં આ કોઈ અત્યાચાર નહોતો. આ તો બદલાની આગ પર મૂકાયેલી કાનૂની બ્રેક હતી. માણસનો સ્વભાવ છે કે જો કોઈ તેનો એક વાળ ખેંચે, તો તે સામેવાળાનું માથું વાઢી લેવા દોડે. આ સિદ્ધાંતે કહ્યું કે માત્ર એક વાળનું જ વળતર વસૂલી શકાશે, આખું માથું નહીં.

આ વિચાર બેબિલોનના રાજા હમ્મુરાબીની પ્રાચીન આચારસંહિતામાંથી આવ્યો છે. ત્યાર પછી હિબ્રૂ બાઇબલના નિયમોમાં પણ તે સામેલ થયો. હજારો વર્ષોથી આ નિયમ સમાજને શીખવતો આવ્યો છે કે સજા ગુનાના પ્રમાણમાં હોવી જોઈએ. બદલો અનંત ન હોઈ શકે. તેનું માપ એકસરખું અને પૂર્વનિર્ધારિત હોવું જોઈએ.

આજના સભ્ય જગતમાં આપણે કોઈના અંગ કાપતા નથી, પણ વેપાર અને વ્યવહારમાં આ સિદ્ધાંત આજેય અડીખમ છે. નુકસાનની ભરપાઈ હંમેશાં સપ્રમાણ હોવી જોઈએ. જો કોઈ કરાર તોડે, તો દંડ પણ તેટલો જ હોવો જોઈએ. જ્યારે સજા ગુના કરતાં મોટી થઈ જાય છે ત્યારે ન્યાય નથી રહેતો, વેરભાવ બની જાય છે. બીજી તરફ જો સજા કશી ન હોય તો છેતરપિંડી નિયમ બની જાય છે.

સુરતના હીરા બજાર કે કાપડ માર્કેટમાં આ નિયમ કાગળ વગર ચાલે છે. ધારો કે મહીધરપુરામાં એક દલાલ બીજા વેપારીના પચાસ લાખના હીરા લઈને પેમેન્ટમાં મહિનાઓ સુધી ગલ્લાંતલ્લાં કરે છે. પંચાયત બેસે ત્યારે કોઈ તેને જેલમાં નથી ધકેલતું. તેનો હિસાબ એટલો જ થાય છે કે જેટલું નુકસાન તેટલું જ વ્યાજ સાથે ચુકવણું. જો તે ન માને તો બજાર તેને એટલો જ કાપી નાખે જેટલો તેણે નુકસાન કર્યો હતો. ન તો એક રૂપિયો વધારે, ન એક રૂપિયો ઓછો. વેપાર કોઈની જિંદગી બરબાદ કરવાથી નથી ચાલતો, ખાલી હિસાબ સરભર કરવાથી ચાલે છે.

ન્યાય એટલે બદલો નથી, ન્યાય એટલે પલ્લું સરખું રાખવાનું ગણિત છે.