ટેકિંગ

દરિયામાં વહાણ ચલાવતો નાવિક પવનની સામે સીધી લીટીમાં ક્યારેય નથી જઈ શકતો. પવન સીધો સામેથી ફૂંકાય ત્યારે હોડી ઊભી રહી જાય અથવા પાછળ ફેંકાય. સાચો નાવિક ઝિગઝેગ રસ્તો પકડે છે. એક વાર જમણે ત્રાંસા જવું, પછી સઢ ફેરવીને ડાબે ત્રાંસા જવું. આ પ્રક્રિયાને દરિયાઈ ભાષામાં ટેકિંગ કહે છે. તમે ક્યારેય સીધા આગળ નથી વધતા, છતાં દરેક વળાંક પછી તમે લક્ષ્યની થોડા વધુ નજીક પહોંચો છો. આ ફક્ત નૌકાયાનની કળા નથી, પ્રતિકૂળ સંજોગોમાં આગળ વધવાનું જૂનું મેનેજમેન્ટ મોડેલ છે.

આ વિચાર કયા પુસ્તકમાંથી પહેલી વાર બિઝનેસમાં આવ્યો તેની કોઈ ચોક્કસ તારીખ નથી. જૂના ખારવાઓ સદીઓથી આ જ કરતા આવ્યા છે અને આધુનિક વ્યુહરચનાકારોએ તેને ઉપાડી લીધો છે. જિદ્દી માણસ માને છે કે પરિસ્થિતિ ગમે તેટલી પ્રતિકૂળ હોય, મારે તો સીધા જ ભટકાવું છે. પરિણામ વિનાશ હોય છે. જ્યારે ટેકિંગ તમને શિખવાડે છે કે સામેથી આવતો પવન દુશ્મન નથી, પણ તમારી ગતિનું બળતણ છે. શરત એટલી કે તમારે તમારી દિશા સાથે સતત થોડો ખૂણો બનાવવો પડે.

આજના ભારતીય મીડિયા અને સોશિયલ સ્પેસમાં આ ખેલ રોજ જોવા મળે છે. ટીવી ન્યૂઝ ચેનલના એન્કર કે પક્ષીય પ્રવક્તાને જુઓ. જ્યારે સત્તાધારી પક્ષ કે વિપક્ષ તરફથી કોઈ અણધાર્યો ફજેતો થાય અને પ્રજાનો રોષ સીધો સામેથી ફૂંકાતો હોય, ત્યારે સ્માર્ટ પ્રવક્તા ક્યારેય સીધી દલીલ નથી કરતો. તે ટેકિંગ કરે છે. તે અચાનક વિષયને બીજા ત્રાંસા પાટા પર ચડાવી દેશે—કોઈ જુનો વિવાદ, પાકિસ્તાન, કે બીજા કોઈ નેતાનું વાંધાજનક નિવેદન. પવન ધીમો પડે એટલે ફરી પાછો પોતાના મૂળ એજન્ડા પર આવી જશે. વૉટ્સએપ યુનિવર્સિટીમાં પણ કોઈ ખોટો દાવો પકડાય ત્યારે સ્વીકારવાને બદલે તરત બીજી જૂની અફવા આગળ ધરીને વિષયનો ખૂણો બદલી નખાય છે.

ટેકિંગ પાછળ હટવું નથી. એ સમાધાન પણ નથી. એ વિરોધી બળનો ઉપયોગ કરીને જ પોતાની મંજિલ તરફ સરકવાની લુચ્ચી પણ વ્યવહારુ ચાલ છે. જીવનમાં જ્યારે પણ સીધો રસ્તો બંધ લાગે, ત્યારે સીધા દીવાલ સાથે માથું પછાડવાને બદલે સહેજ ડાબે કે જમણે વળો. દિશા ન ભૂલો, પણ એંગલ બદલો.

સામેથી ફૂંકાતા પવન સામે સીધા દોડનારા ડૂબી જાય છે, થોડું ત્રાંસુ ચાલીને પહોંચનારા ઇતિહાસ રચે છે.