ચાંદી લો કે ગોળી ખાઓની દ્વિધા

સ્પેનિશ ભાષામાં એક ક્રૂર કહેવત છે: 'પ્લાતા ઓ પ્લોમો'. અર્થ સાદો છે—ચાંદી લો અથવા સીસું (ગોળી) સ્વીકારો. સામેવાળો તમને બે જ વિકલ્પ આપે છે: કાં તો ચૂપચાપ લાંચ સ્વીકારીને સમાધાન કરી લો, અથવા જીવલેણ વિરોધનો સામનો કરવા તૈયાર રહો. આ કોઈ તાર્કિક ચર્ચા નથી, પણ સત્તા અને તાકાતની નગ્ન ભાષા છે. અંગ્રેજી વિચારધારામાં આને 'ટેક ધ સિલ્વર ઓર ટેક ધ લીડ ડિલેમા' કહેવામાં આવે છે. આ શબ્દાવલી કોઈ મનોવિજ્ઞાનીએ લેબમાં બેસીને નથી બનાવી, પણ શેરીઓના ક્રૂર વાસ્તવમાંથી સીધી મેનેજમેન્ટ અને સત્તા-સંબંધોના ટેબલ પર આવી છે.

આ વિચારનો મૂળ હેતુ એ સમજવાનો છે કે દુનિયામાં ઘણી વાર મુક્ત પસંદગી માત્ર એક વહેમ હોય છે. સામેનો પક્ષ તમને એક એવો સોદો ઓફર કરે છે જેને નકારવાની કિંમત અસહ્ય હોય છે. નમ્રતાનો મુખવટો પહેરીને ટેબલ પર મૂકાયેલી લાલચ વાસ્તવમાં છૂપી ધમકી હોય છે. સમાધાન કરી લો તો આબરૂ અને સુખ મળશે, અને અડિયલ થશો તો તંત્ર તમને કચડી નાખશે. લોકો ઘણી વાર ખોટી ભ્રમણામાં રાચે છે કે તેમણે પોતાની મરજીથી નિર્ણય લીધો છે, જ્યારે હકીકતમાં તેઓ માત્ર ગોળીના ડરથી ચાંદી પકડી લેતા હોય છે.

આ દ્વિધા માત્ર માફિયા કે અંડરવર્લ્ડ પૂરતી સીમિત નથી. આપણા ઘરના ડ્રોઇંગરૂમમાં આ નાટક રોજ ભજવાય છે. લગ્ન પછી સાસુ અને નવી વહુ વચ્ચેનો અઘોષિત સંઘર્ષ જુઓ. સાસુ વહુના હાથમાં તિજોરીની ચાવી કે મોંઘી સાડી સોંપે છે, પણ સાથે અદ્રશ્ય શરત હોય છે: ઘરના બધા નિયમો, ઊઠવા-બેસવાની રીતો અને અંગત નિર્ણયો અમારા કહ્યા મુજબ ચાલશે. આ 'ચાંદી' છે. જો વહુ પોતાની અલગ ઓળખ કે સ્વતંત્રતા માંગે, તો ઘરમાં ક્લેશ, સતત ટોણાં, ભાવનાત્મક બ્લેકમેલ અને પિયર સામે મોં બગાડવાનું 'સીસું' તૈયાર હોય છે. વહુ મૂંગા મોઢે અનુકૂળ થઈ જાય છે, કારણ કે ગોળી ખાવા કરતાં અપમાનજનક સોનું પહેરવું ઓછું દર્દનાક લાગે છે.

સત્તા હંમેશાં આવી અપ્રિય પસંદગીઓ થોપે છે. સંબંધોમાં જ્યારે પ્રેમ ઓછો અને રાજકારણ વધુ હોય, ત્યારે શાંતિ હંમેશાં મોંઘા ભાવે ખરીદવી પડે છે. માણસ પોતાની ખુમારી વેચીને સલામતી ખરીદે છે. મોટાભાગના સંસાર આ જ મજબૂરીના પાયા પર ટકેલા છે, જેને સમાજ 'સમજદારી'નું રૂપાળું લેબલ લગાવી દે છે.

જે સમાધાન ભયના ઓથાર નીચે થાય, તે કરાર નથી પણ ગુલામીની પહોંચ છે.