ધાર્મિકતાના અસ્તિત્વનો તર્ક

ડાર્વિને કહ્યું હતું કે જે સૌથી વધુ સક્ષમ છે તે જ જીવશે. પણ માનવસમાજ જંગલ નથી. અહીં ઘણીવાર શારીરિક કે બૌદ્ધિક તાકાત કરતાં પવિત્રતાનો દેખાવ કરનાર બાજી મારી જાય છે. આ વિચારને 'સર્વાઇવલ ઓફ ધ હોલિએસ્ટ' કહી શકાય. સમૂહમાં જ્યારે નિયમો બને છે ત્યારે સૌથી વધુ નૈતિક, પરંપરાવાદી અને ધર્મનિષ્ઠ દેખાતો માણસ સત્તાના કેન્દ્રમાં પહોંચી જાય છે. તે સાચો છે કે ખોટો તે ગૌણ છે, તેનો પવિત્ર હોવાનો દાવો અકબંધ હોવો જોઈએ.

આ શબ્દ ચોક્કસ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે નોંધાયેલું નથી. સંભવતઃ આધુનિક ઉત્ક્રાંતિ અને સામાજિક માનવશાસ્ત્રના ચર્ચાપત્રોમાંથી આ ખ્યાલ ઉપસી આવ્યો છે. વિચાર સાવ સીધો છે: જૂથમાં પોતાની જાતને સૌથી પવિત્ર કે નિષ્કલંક સાબિત કરી દેવી એ અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની અને પ્રભાવ પાડવાની જૂની ચાલ છે. સમાજ બળવાખોર કરતાં આજ્ઞાકારી દંભીને વધુ ઝડપથી સ્વીકારી લે છે.

આ મોડેલની જોખમી બાજુ એ છે કે તે વ્યવહારુ બુદ્ધિને કચડી નાખે છે. જ્યારે કોઈ નિર્ણય તર્કને બદલે પવિત્રતાના આધારે લેવાય, ત્યારે વિરોધ કરનાર સીધો અધર્મી કે પાપી સાબિત થઈ જાય છે. ઓફિસ હોય કે સમુદાય, જે માણસ નૈતિક શ્રેષ્ઠતાનો ઝંડો લઈને ફરે છે તેની સામે તર્ક લંગડો બની જાય છે. લોકો સાચા માણસ સાથે ઊભા રહેવાને બદલે નિર્દોષ દેખાતા માણસની પાછળ દોડે છે.

આપણું સંયુક્ત કુટુંબ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ઘરમાં બે ભાઈ હોય. એક ભાઈ સવારે પાંચ વાગ્યે ઊઠીને પૂજા-પાઠ કરે, વડીલોના પગે લાગે અને નિયમોનું ચુસ્ત પાલન કરે. બીજો ભાઈ આખો દિવસ વેપાર સાચવે, દેવું ચૂકવે અને વ્યવહાર ચલાવે. પણ જ્યારે મિલકત કે કુટુંબના મહત્ત્વના નિર્ણયો લેવાના આવે ત્યારે પેલો 'ધાર્મિક' ભાઈ આપોઆપ મોટો અને વિશ્વસનીય ગણાય છે. તેણે કોઈ ઉત્પાદક કામ નથી કર્યું, પણ પવિત્રતાનું મહોરું પહેરીને સત્તા કબજે કરી લીધી છે.

દુનિયામાં ઘણીવાર સત્યવાન નહીં, પણ સત્યનો દંભ કરનાર આખી પેઢી પર રાજ કરી જાય છે.