સરપ્રાઈઝ બાયસ

કોઈ પણ નવી વાત અચાનક સામે આવે ત્યારે મગજ ચમકી ઊઠે છે. આપણને લાગે છે કે જે અણધાર્યું છે, તે અસાધારણ પણ હોવું જોઈએ. આ જ ભ્રમ છે. માનસશાસ્ત્રમાં આ વલણને 'સરપ્રાઈઝ બાયસ' કહે છે. જ્યારે કોઈ વિચાર કે દરખાસ્ત આપણી અપેક્ષા કરતાં તદ્દન અલગ હોય, ત્યારે આપણે તેની મૌલિકતા અને કિંમતનું વધુ પડતું મૂલ્યાંકન કરી બેસીએ છીએ. આંચકો આપવો અને સાચે જ ઉત્તમ હોવું—આ બંને વચ્ચે જમીન-આસમાનનો તફાવત છે.

આ વિભાવના સર્જનાત્મકતા અને નિર્ણય પ્રક્રિયાના તાજેતરના સંશોધનોમાંથી આવે છે. ટિલ્બર્ગ યુનિવર્સિટી જેવા શૈક્ષણિક વર્તુળોમાં થયેલા અભ્યાસો દર્શાવે છે કે અણધારી રજૂઆત આપણા વિવેકને થોડી ક્ષણો માટે લકવાગ્રસ્ત કરી દે છે. જે વાત સામાન્ય નથી લાગતી, તેને આપણે આપોઆપ જીનિયસ માની લઈએ છીએ. પછી ભલે તે વિચાર વ્યવહારમાં સાવ નકામો સાબિત થાય.

આ પૂર્વગ્રહનો સૌથી મોટો શિકાર બને છે ગ્રાહકો અને રોકાણકારો. બજારમાં ચાલબાજ લોકો જાણીજોઈને તમને આંચકો આપે છે, જેથી તમારું તાર્કિક મગજ કામ કરતું બંધ થઈ જાય. જ્યારે કોઈ તમને એવું કશું બતાવે જેની તમે કલ્પના પણ નહોતી કરી, ત્યારે તમે તેના નફા-નુકસાનની ગણતરી કરવાનું ભૂલી જાઓ છો. નાવીન્યનો ચમકારો તમને આંધળા કરી દે છે.

ધારો કે દિનેશભાઈ બેંકમાં ગયા છે સામાન્ય ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ કરાવવા. મેનેજર અચાનક એક ખાસ લોન અને વીમાનું 'કોમ્બો' પેકેજ સામે ધરે છે: 'સાહેબ, તમે માત્ર શૂન્ય ટકા વ્યાજે લોન લો અને એ જ રકમ અમારા આ પ્લાનમાં રોકો, તમારો ઈએમઆઈ પણ પ્લાનમાંથી જ ભરાશે અને ઉપરથી વીમો મફત!' દિનેશભાઈ સ્તબ્ધ થઈ ગયા. આવું તો એમણે ક્યારેય સાંભળ્યું નહોતું. આ જટિલ ગણતરી એટલી અજીબ અને અણધારી લાગી કે દિનેશભાઈને થયું કે આ કોઈ ક્રાંતિકારી યોજના છે. એમણે સહી કરી દીધી. બે વર્ષ પછી ખબર પડી કે હિડન ચાર્જીસ અને પ્રીમિયમની જંજાળમાં મૂળ મૂડી પણ ધોવાઈ ગઈ છે. જે યોજના ચમકાવનારી હતી, તે છેવટે ખોટનો સોદો નીકળી.

જે વિચાર તમને ચોંકાવી દે, તે ચતુર હોય જ એ જરૂરી નથી; ક્યારેક એ માત્ર એક સુઘડ છેતરપિંડી હોય છે.