સકર ઇફેક્ટ

કોઈ તમને મૂરખ સમજીને તમારો ગેરલાભ ઉઠાવે ત્યારે તમને કેવું લાગે? લોહી ઉકળી ઊઠે. માણસ મફતમાં કામ કરવા તૈયાર થઈ જાય, પણ કોઈ બીજાના આળસનો બોજ વેંઢારવા તૈયાર નથી થતો. મનોવિજ્ઞાનમાં આ વલણને સકર ઇફેક્ટ કહે છે. જ્યારે જૂથમાં કોઈ એક વ્યક્તિ જુએ છે કે બીજા લોકો કશું જ કામ કર્યા વગર જશ ખાટી રહ્યા છે, ત્યારે તે પોતે પણ મહેનત કરવાનું બંધ કરી દે છે. તેને કામ પ્રત્યે નફરત નથી, પણ કોઈનો 'બકરો' બનવાની સૂગ છે.

આ વિચાર સોશિયલ સાયકોલોજીમાંથી આવે છે. ૧૯૮૩માં મનોવૈજ્ઞાનિક નોર્બર્ટ કેરે એક પ્રયોગ દ્વારા સાબિત કર્યું કે ટીમમાં જ્યારે 'ફ્રી-રાઇડર્સ' એટલે કે મફતિયાઓ વધે છે, ત્યારે સૌથી સક્ષમ માણસ પણ જાણીજોઈને પોતાની ક્ષમતા ઘટાડી નાખે છે. આ આળસ નથી, આ એક પ્રકારનો અહંકાર અને ન્યાયપ્રિયતાનો બળવો છે. 'બધા આરામ કરે અને હું એકલો મજૂરી કરું?' આ સવાલ ઊભો થાય એટલે સમગ્ર જૂથની ઉત્પાદકતા ખાડે જાય છે.

આ ખતરો માત્ર કોલેજના પ્રોજેક્ટ પૂરતો મર્યાદિત નથી. આ ખતરો કોર્પોરેટ કલ્ચરને અંદરથી સડાવી દે છે. ભારતની મોટી આઇટી કંપનીઓ કે જૂની માર્કેટિંગ એજન્સીઓમાં આ દ્રશ્ય સામાન્ય છે. ધારો કે એક આઠ જણાની ટીમ છે. તેમાં બે સિનિયર એક્ઝિક્યુટિવ માત્ર મીટિંગોમાં ચા પીવે છે અને સરસ પ્રેઝન્ટેશન વખતે આગળ આવીને ઊભા રહી જાય છે. બાકીના છમાંથી જે સૌથી હોંશિયાર યુવાન છે, તે રાત-દિવસ એક કરીને કોડ લખે છે કે રિપોર્ટ બનાવે છે.

શરૂઆતમાં એ ઉત્સાહી યુવાન બધું સંભાળી લેશે. પણ બે ક્વાર્ટર પછી તેને સમજાશે કે આળસુ સાથીઓને પણ એટલો જ બોનસ મળ્યો જેટલો એને મળ્યો. પરિણામે, તે બીજા ક્વાર્ટરમાં લેપટોપ બંધ કરીને બેસી જશે. તે કામ ચોરી કરવાનું શરૂ કરશે, કેમ કે એને 'સકર' એટલે કે છેતરાયેલો મૂરખ નથી દેખાવું. સંસ્થાને લાગે છે કે પ્રોજેક્ટ અઘરો છે, પણ અસલમાં ઝેર તો અન્યાયની આ લાગણીએ ફેલાવ્યું છે.

મહેનતુ માણસને થાક નથી મારતો, બીજાની મફતખોરી જોઈને લાગતી મૂરખ બનવાની બીક મારી નાખે છે.