સ્ટ્રૂપ અસર

કાગળ પર લાલ રંગની શાહીથી 'લીલો' શબ્દ લખ્યો હોય અને કોઈ તમને પૂછે કે શાહીનો રંગ કયો છે, તો તમારી જીભ એક ક્ષણ માટે લથડાશે. આંખ લાલ રંગ જુએ છે, પણ મગજ પહેલેથી 'લીલો' વાંચી ચૂક્યું હોય છે. બે વિરોધી સંકેતો વચ્ચે મગજ અટવાઈ જાય છે. આ મગજનો ટ્રાફિક જામ છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ ઘટનાને 'સ્ટ્રૂપ ઇફેક્ટ' કહે છે. જ્યારે જોયેલી માહિતી અને વાંચેલી માહિતી એકબીજા સાથે લડે, ત્યારે નિર્ણય લેવામાં સેકન્ડના સોમા ભાગનો વિલંબ થાય છે.

આ અસર અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક જ્હોન રિડલી સ્ટ્રૂપે ૧૯૩૫માં એક પ્રખ્યાત પ્રયોગ દ્વારા દુનિયા સામે મૂકી હતી. જોકે આ વિચાર જર્મનીમાં થોડા વર્ષો પહેલાં પણ ચર્ચાયો હતો, પણ સ્ટ્રૂપના નામે તે કાયમ માટે નોંધાઈ ગયો. તેમનો તારણ સાદો હતો: માણસ માટે શબ્દ વાંચવો એ એટલી સહજ અને સ્વયંસંચાલિત પ્રક્રિયા બની ગઈ છે કે તે રંગ ઓળખવાની સાહજિક ક્રિયા પર હાવી થઈ જાય છે. મગજ ઓટોપાયલટ પર દોડવાની ટેવ ધરાવે છે.

આ વિષય માત્ર મનોવિજ્ઞાનની લેબ પૂરતો સીમિત નથી, રોજિંદા જીવનમાં આપણી સલામતી સાથે જોડાયેલો છે. માણસ જ્યારે ઉતાવળમાં હોય ત્યારે મગજ શોર્ટકટ શોધે છે. પણ જો બહારથી મળતા સંકેતો વિરોધાભાસી હોય, તો માણસ ભૂલ કરે છે. ખરાબ ડિઝાઇન જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. જ્યારે કોઈ સિગ્નલ કે બોર્ડ અસમંજસ પેદા કરે, ત્યારે ડ્રાઈવર કે મશીન ઓપરેટરની પ્રતિક્રિયા ધીમી પડી જાય છે.

ભારતીય રેલવે સ્ટેશન અથવા શહેરના રસ્તાઓ પર આ ગૂંચવણ વારંવાર જોવા મળે છે. ધારો કે રેલવે પ્લેટફોર્મ પર એક મોટું લાલ રંગનું પાટિયું લગાવ્યું હોય અને એના પર સફેદ અક્ષરે 'આગળ વધો' લખ્યું હોય. લાલ રંગ મગજમાં ખતરો અને રોકાવાનો સંકેત આપે છે, જ્યારે શબ્દ ચાલવાનું કહે છે. ડ્રાઇવિંગ કરતી વખતે કોઈ દુકાનદાર લાલ રંગના બોર્ડ પર લીલા રંગથી લાલબત્તીની બાજુમાં જ પોતાની જાહેરખબર મૂકી દે, ત્યારે ચાલકનું મગજ એક સેકન્ડ માટે થંભી જાય છે. એ એક સેકન્ડનો વિલંબ અકસ્માત સર્જવા માટે પૂરતો છે.

મગજને વાંચતાં આવડી ગયું છે, પણ જ્યારે જોયેલું અને વંચાયેલું સામસામે આવી જાય, ત્યારે બુદ્ધિ પણ થોથવાઈ જાય છે. સ્પષ્ટતા વગરની હોશિયારી અકસ્માત નોતરે છે.