માળખાકીય વિચારસરણી

મોટા ભાગના લોકો સમસ્યા આવે ત્યારે માણસને દોષ આપે છે. આળસુ છે, બેદરકાર છે, દાનત ખરાબ છે. માળખાકીય વિચારસરણી આ ભ્રમ તોડે છે. તે કહે છે કે પરિણામ માણસના ઈરાદા પર નહીં, પણ સમગ્ર સિસ્ટમના અદ્રશ્ય માળખા પર નિર્ભર કરે છે. પાણી ઢાળ જોઈને વહે છે. માણસ પણ પરિસ્થિતિની રચના મુજબ જ વર્તે છે. રોબર્ટ ફ્રિટ્ઝે આ વિચાર વ્યવસ્થાપન અને સર્જનાત્મકતામાં કેન્દ્રસ્થાને મૂક્યો. જ્યારે માળખું ખોટું હોય, ત્યારે ગમે તેટલી શિસ્ત કે શુભભાવના પણ નિષ્ફળ જાય છે.

આપણે લક્ષણો સામે લડીએ છીએ, મૂળ ડિઝાઇન સામે નહીં. કોઈ ઑફિસમાં ફાઈલો અટકતી હોય તો બાબુને ખખડાવવાથી કાયમી ઉકેલ નથી આવતો. ટેબલ ગોઠવાયા જ એવા છે કે સહી વિના કાગળ આગળ ન વધે. માણસો બદલાય છે, પણ પરિણામ જૂનું જ રહે છે. જ્યાં સુધી તંત્રની અંદરના અવરોધો અને પ્રેરકબળોનું ગણિત ન બદલાય, ત્યાં સુધી બધું નાટક છે. ઊર્જા માણસને સુધારવામાં નહીં, માળખું ફરીથી ડિઝાઇન કરવામાં ખર્ચાવી જોઈએ.

ધારો કે શ્રાવણ મહિનામાં સોમનાથ કે હરિદ્વારની યાત્રાએ નીકળેલા યાત્રાળુઓ રેલવે પ્લેટફોર્મ પર કે મંદિરના દરવાજે ધક્કામુક્કી કરે છે. અખબારો બીજા દિવસે લખશે કે ભારતીયોમાં નાગરિક ભાન નથી. લોકો જંગલી છે. પણ ખરી હકીકત જુદી છે. પાંચ હજાર માણસોની ક્ષમતા વાળા ચોકમાં પચાસ હજાર લોકોને એક જ સાંકડા દરવાજેથી પ્રવેશ આપો, તો સંત પણ અસભ્ય બની જશે. જો ત્યાં ત્રણ પહોળા પ્રવેશદ્વાર, વન-વે કતાર અને છાંયડાવાળા પેસેજનું સુવ્યવસ્થિત માળખું ઊભું કરી દો, તો એ જ ભીડ અચાનક શાંત અને શિસ્તબદ્ધ થઈને દર્શન કરશે.

ટૂરિઝમ કે રોજિંદા જીવનમાં સફળતા કોઈ જાદુ નથી. ખરાબ માળખામાં સારો માણસ પણ નિષ્ફળ જાય છે. જ્યારે અકસ્માત કે વિલંબ થાય, ત્યારે ગુનેગાર શોધવા કરતાં સમગ્ર વ્યવસ્થાના ખૂણા તપાસો. કઈ બાબત માણસને અધીરો બનાવે છે? જવાબ ડિઝાઇનમાં મળશે. દોષ માણસનો નથી હોતો, જે રસ્તે એને ચાલવા મજબૂર કરાયો છે તે નકશાનો હોય છે.

માણસના સંસ્કાર સુધારવા કરતાં રસ્તાનો ઢાળ બદલી નાખો, ભીડ પોતાની મેળે સીધી લીટીમાં ચાલવા માંડશે.