ક્ષમતા વિસ્તારતી ભૂલો

બધી ભૂલો એકસરખી હોતી નથી. બેદરકારીથી થયેલી ભૂલ ગુનો છે, પણ ક્ષમતાની સરહદ વટાવતી વખતે થતી ભૂલ પ્રગતિનું પ્રમાણપત્ર છે. એડ્યુઆર્ડો બ્રિસેનોએ ભૂલોનું વર્ગીકરણ કરતી વખતે આ ભેદ સ્પષ્ટ કર્યો હતો. એક ભૂલ આળસ કે બેધ્યાનપણામાંથી જન્મે છે, જેને અટકાવી શકાતી હતી. બીજી છે 'સ્ટ્રેચ મિસ્ટેક'—જે ત્યારે જ થાય છે જ્યારે તમે તમારી હાલની આવડત કરતાં સહેજ ઊંચો કૂદકો મારવાનો ઈરાદો રાખો છો. તમે કશુંક નવું શીખી રહ્યા છો, સરહદો ખેંચી રહ્યા છો, એટલે લપસી પડો છો. આ નિષ્ફળતા નથી, શીખવાનો કુદરતી ટેક્સ છે.

આપણે ત્યાં ભૂલ શબ્દ સાંભળતાં જ વડીલોનો પિત્તો જાય છે અને મેનેજરોની ભ્રૂકુટી તણાય છે. સમાજ પરિણામ જુએ છે, પ્રયાસનું સ્વરૂપ નહીં. કોઈ માણસ પાંચ વર્ષથી એક જ ઢાંચામાં સચોટ કામ કરે છે કારણ કે એણે ક્યારેય નવો પ્રયોગ કર્યો જ નથી. બીજો માણસ અજાણ્યા રસ્તે ચાલે છે અને ઠોકર ખાય છે. આપણી નજરમાં પહેલો માણસ ડાહ્યો છે અને બીજો બિનકાર્યક્ષમ. આ દ્રષ્ટિ ખતરનાક છે. જે માણસ ક્યારેય નવી ભૂલ નથી કરતો, એનો સીધો અર્થ એ થયો કે એણે નવી ક્ષિતિજ તપાસવાનું બંધ કરી દીધું છે.

સંયુક્ત કુટુંબની ગતિવિધિ જુઓ. સુરતના એક મોટા કાપડના વેપારી પરિવારમાં ત્રીજી પેઢીનો દીકરો પરેશ ગાદી પર બેસે છે. બાપ-દાદા ચાલીસ વર્ષથી ઉધાર પર ચાલતો પરંપરાગત વેપાર કરતા હતા. પરેશ દેશાવરના નવા રિટેલ બ્રાન્ડ્સ સાથે સીધો સોદો કરવાનું નક્કી કરે છે. પ્રથમ ડીલમાં માલ મોકલાવતી વખતે પેકિંગના નવા નિયમો અને ઓનલાઇન લોજિસ્ટિક્સમાં ચૂક થઈ જાય છે. એક મોટું કન્સાઈનમેન્ટ મોડું પહોંચે છે અને નુકસાન થાય છે. સાંજ પડતાં ઘરમાં પંચાયત બેસે છે: 'મેં પહેલાં જ કહ્યું હતું કે આ બધા નવા લફરામાં ન પડાય.' આ બેદરકારીની ભૂલ નહોતી. પરેશ પોતાની પેઢીના કારોબારને એક ડગલું આગળ લઈ જવાનો પ્રયત્ન કરતો હતો. જો પરિવાર આ ઠોકરને ગુનો ગણી લેશે, તો પેઢી કાયમ માટે જૂના ચીલામાં કેદ થઈ જશે.

જે ક્ષેત્રમાં કોઈ સ્ટ્રેચ મિસ્ટેક નથી થતી, ત્યાં કાટ લાગવાની શરૂઆત થઈ ચૂકી હોય છે. સાચો વિકાસ કમ્ફર્ટ ઝોનની બરાબર બહાર રાહ જોતો બેઠો હોય છે. ત્યાં પગ મૂકશો એટલે લથડાશો. લથડાવું એ સાબિતી છે કે તમે દોડવાની કોશિશ કરી રહ્યા છો, ખાલી બેસીને માળા નથી ફેરવતા.

જે માણસ ક્યારેય ઠોકર ખાતો નથી, એ આગળ વધી રહ્યો નથી; એ માત્ર એક જ જગ્યાએ પગ પછાડી રહ્યો છે.