સ્ટ્રેચ ગોલ્સ

જે લક્ષ્ય સામાન્ય મહેનતથી સિદ્ધ ન થઈ શકે, જેના માટે તમારે તમારી ક્ષમતાની સીમાઓ તોડવી પડે, તેને મેનેજમેન્ટની ભાષામાં સ્ટ્રેચ ગોલ કહે છે. આ કોઈ સામાન્ય ટાર્ગેટ નથી. સામાન્ય ટાર્ગેટ તમને નિયમિત રાખે છે, જ્યારે સ્ટ્રેચ ગોલ તમને બેચેન બનાવે છે. જો તમે દર મહિને દસ કિલોમીટર દોડતા હોવ અને આવતા મહિને બાર કિલોમીટર નક્કી કરો, તો એ સુધારો છે. પણ જો તમે સીધા પચાસ કિલોમીટરનો સંકલ્પ કરો, તો એ સ્ટ્રેચ ગોલ છે. અહીં નિષ્ફળ જવાનું જોખમ પ્રચંડ હોય છે, પણ કંપનીઓ માને છે કે ઊંચો કૂદકો મારવા માટે જમીન પરથી પગ ઉખેડવા જ પડે.

આ વિચાર અમેરિકન કોર્પોરેટ જગતમાં ૧૯૯૦ના દાયકામાં ખૂબ પ્રચલિત થયો. જનરલ ઇલેક્ટ્રિકના પ્રખ્યાત સીઈઓ જેક વેલ્ચે આ શબ્દને મેનેજમેન્ટ મંત્ર બનાવી દીધો હતો. તેમનું માનવું હતું કે કર્મચારીઓને જો સામાન્ય લક્ષ્યો આપશો તો તેઓ જૂની પદ્ધતિઓથી જ કામ કરશે. અસંભવ લાગે તેવા ટાર્ગેટ આપો તો જ માણસ નવી રીતો શોધવા મજબૂર બને છે. સિલિકોન વેલીથી લઈને દલાલ સ્ટ્રીટ સુધી બધા આ ફિલસૂફી પાછળ પાગલ થયા. જોકે, આ સિક્કાની બીજી બાજુ પણ છે. અવાસ્તવિક દબાણ ઘણીવાર લોકોને અપ્રમાણિક અથવા હતાશ બનાવી દે છે.

આપણી ખાનગી બેંકો આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. કોઈ પ્રાઇવેટ બેંકની શાખામાં બેસતા યંગ સેલ્સ એક્ઝિક્યુટિવને જુઓ. તેની ક્ષમતા દર મહિને વીસ લાખની હોમ લોન કરવાની હોય, પણ રિજનલ હેડ તેને સીધો એક કરોડનો સ્ટ્રેચ ગોલ પકડાવી દે છે. સાથે પચાસ ક્રેડિટ કાર્ડ અને વીસ મોંઘી યુલિપ ઇન્શ્યોરન્સ પોલિસીઓ વેચવાનું ફરમાન હોય. છોકરો રાત-દિવસ એક કરે છે. તે વડીલોને ગેરમાર્ગે દોરીને એન્ડોવમેન્ટ પ્લાન પધરાવે છે અને ગ્રાહકોના સિબિલ સ્કોરની ઐસીતૈસી કરીને લોન પાસ કરાવવાના જુગાડ શોધે છે. ઊંચું લક્ષ્ય સિદ્ધ કરવાના ચક્કરમાં સિસ્ટમમાં કચરો ભરાવા લાગે છે.

સ્ટ્રેચ ગોલ ત્યારે જ કામ કરે છે જ્યારે તમારી પાસે સાધનો અને પ્રયોગ કરવાની છૂટ હોય. મોટાભાગના ભારતીય મેનેજરો સાધન આપ્યા વગર માત્ર ટાર્ગેટ ખેંચવાનું જાણે છે. પરિણામે કર્મચારીઓ પ્રેરિત થવાને બદલે અંદરથી તૂટી જાય છે. લક્ષ્ય એટલું ઊંચું ન હોવું જોઈએ કે માણસ સીડી બનાવવાને બદલે પાંખો હોવાનો ઢોંગ કરવા લાગે.

દોરડું એટલું જ ખેંચાય જેટલું એ સહન કરી શકે; વધુ ખેંચો તો ગિટાર વાગતી નથી, તાર તૂટી જાય છે.