સ્ટિગ્લરનો કાયદો

કોઈપણ વૈજ્ઞાનિક શોધ તેના અસલ શોધકના નામે ઓળખાતી નથી. આ નિયમ બહુ સીધો છે. દુનિયા જેને પાયથાગોરસનો પ્રમેય કહે છે, તે પાયથાગોરસ પહેલાં ભારતીય અને બેબીલોનિયન ગણિતશાસ્ત્રીઓ જાણતા હતા. હેલીનો ધૂમકેતુ સદીઓથી જોવાયેલો હતો. પરંતુ ઇતિહાસ ક્યારેય પહેલા વિચારનારને યાદ રાખતો નથી. તે માત્ર એને યાદ રાખે છે જેણે એ વિચારને પેક કરીને મોટો શો બનાવ્યો.

શિકાગો યુનિવર્સિટીના સ્ટેટિસ્ટિક્સ પ્રોફેસર સ્ટીફન સ્ટિગ્લરે ૧૯૮૦માં આ નિયમ જાહેર કર્યો. એમણે પોતે રમૂજમાં સ્વીકાર્યું કે આ નિયમ એમની પોતાની શોધ નથી. સમાજશાસ્ત્રી રોબર્ટ મર્ટને આ વાત પહેલાં કહી દીધી હતી. એટલે કે સ્ટિગ્લરનો કાયદો ખુદ સ્ટિગ્લરના કાયદાનું જ ઉદાહરણ બની ગયો. શોધ એક જણ કરે છે, નામ બીજાનું લાગે છે.

આ વાત માત્ર વિજ્ઞાન પૂરતી નથી, આખી જિંદગીની વાસ્તવિકતા છે. કોર્પોરેટ જગતમાં આઈડિયા કોઈ જુનિયર એન્જિનિયરનો હોય છે, પણ પ્રોજેક્ટ વાઈસ પ્રેસિડન્ટના નામે ચડી જાય છે. અસલ મહેનત કરનાર અદ્રશ્ય રહે છે, અને જે બજારમાં મોટેથી બોલી શકે છે, ઇતિહાસ તેની નોંધ લઈ લે છે. ક્રેડિટનું વિતરણ ક્યારેય ન્યાયી નથી હોતું.

સંયુક્ત કુટુંબમાં આ તમાશો રોજેરોજ જોવા મળે છે. વહુ સવારે પાંચ વાગ્યાથી રસોડામાં ઊભી રહીને જાતજાતના મસાલા ઘૂંટીને એક અદભુત અથાણું બનાવે. આખો દિવસ પરસેવો પાડે. સાંજ પડે જ્યારે સંબંધીઓ જમવા બેસે, ત્યારે ટેબલ પર વાહવાહી સાસુમાના નામે બોલાય. મહેમાનો કહેશે, "બા, તમારા હાથના સ્વાદ જેવો સ્વાદ ક્યાંય નથી મળતો!" બા પણ મલકાઈને આખી ક્રેડિટ પોતાના ખાતે જમા કરી લેશે. અસલ કારીગર રસોડાના ધુમાડામાં ઊભી રહીને વાસણ ઘસતી હોય છે.

મહેનત અદ્રશ્ય રહી જાય છે અને લેબલ કોઈ બીજાના નામે છપાઈ જાય છે.