સ્પર્શજ્ઞાન ઓળખ

ખિસ્સામાં હાથ નાખીને ચાવીઓ અને સિક્કાઓ વચ્ચેનો ફરક તમે જોયા વિના પારખી શકો છો. આંખો બંધ હોય તોપણ હથેળીમાં મૂકેલી સોપારી, રબર કે પેન ઓળખાઈ જાય છે. માત્ર સ્પર્શ, સપાટીની કરચલી અને વજનના સહારે પદાર્થનું સાચું સ્વરૂપ સમજી લેવાની આ ચેતાતંત્રની તાકાત છે. શરીરવિજ્ઞાનમાં તેને સ્ટેરીઓગ્નોસિસ કહે છે. આપણી આંગળીઓના ટેરવાં અને મગજનો પેરિએટલ લોબ સાથે મળીને એક અદ્રશ્ય ત્રિ-પરિમાણીય નકશો બનાવી લે છે. માણસ માત્ર આંખોથી નથી જોતો, હાથથી પણ વિચારે છે.

આ ક્ષમતા ઉત્ક્રાંતિની જૂની ભેટ છે. અંધારામાં ટકી રહેવા માટે સ્પર્શની આ ચતુરાઈ અનિવાર્ય હતી. ૧૮૮૦ના દાયકામાં ન્યુરોલોજીસ્ટ હેનરિખ હોફમેને મગજની આ ચોક્કસ પ્રક્રિયાની તબીબી ઓળખ આપી હતી. જો મગજના એ ભાગને ઈજા પહોંચે, તો પદાર્થ હાથમાં હોવા છતાં માણસ કહી શકતો નથી કે એ શું છે. તેને એસ્ટેરીઓગ્નોસિસ કહેવાય. આપણે રોજિંદા જીવનમાં આ ટેવનો એટલો સહજ ઉપયોગ કરીએ છીએ કે તેની અદ્ભુત રચના ધ્યાને પણ નથી ચડતી.

આધુનિક અર્થતંત્ર આપણી આ જ ક્ષમતા સાથે ક્રૂર મજાક રમી રહ્યું છે. જ્યારે પૈસો ભૌતિક હતો, ત્યારે તેનું વજન અને સ્પર્શ મગજને ચોક્કસ સંદેશ આપતા હતા. દસ હજાર રૂપિયાની રોકડ ગણતી વખતે આંગળીઓ નોટોનું કદ અને જાડાઈ પારખતી હતી. પરિણામે, ખર્ચ કરતી વખતે મગજમાં એક કુદરતી બ્રેક લાગતી હતી. તમે કેટલું ગુમાવી રહ્યા છો તેનો સ્પર્શ દ્વારા ત્વરિત હિસાબ થતો હતો.

બેંક અને લોન વ્યવસાયે આ સ્પર્શજ્ઞાન જ છીનવી લીધું છે. આજે પચાસ લાખની હોમ લોન કે નવી કારનો ઈએમઆઈ માત્ર એક પીડીએફ ફાઈલ પર અંગૂઠો દબાવવાથી પાસ થઈ જાય છે. પાંચ લાખ રૂપિયાના દસ્તાવેજ પર માત્ર ડિજિટલ સહી થાય છે. કોઈ કાગળનું વજન નથી, કોઈ રોકડની ગણતરી નથી. પ્લાસ્ટિકના એક સ્માર્ટ કાર્ડ કે મોબાઈલ સ્ક્રીન પર સ્વાઇપ કરતી વખતે આંગળીઓને પચાસ રૂપિયા અને પચાસ હજાર રૂપિયા વચ્ચે કોઈ જ તફાવત સમજાતો નથી. જ્યારે મૂલ્યનો સ્પર્શ અદ્રશ્ય થઈ જાય, ત્યારે દેવું પણ હળવાશ જેવું લાગે છે.

જે રકમનો સ્પર્શ આંગળીઓ અનુભવી શકતી નથી, તેનો અસલી ભાર છેવટે ખભા પર જ આવે છે.