મોભાનું મૂલ્ય

કોઈપણ વસ્તુ કે વિચારની બે કિંમત હોય છે. એક તેની ઉપયોગિતા અને બીજી તેનું સામાજિક વજન. સમાજશાસ્ત્રમાં આને ‘સ્ટેટસ વેલ્યુ’ કહે છે. માણસ માત્ર રોટલી કે માહિતીથી નથી જીવતો, એને ટોળામાં ઊંચા દેખાવું ગમે છે. જ્યારે કોઈ વસ્તુ કે વિચાર માણસને સમાજમાં પ્રતિષ્ઠા, માન કે વગ અપાવે, ત્યારે તેની અસલ ઉપયોગિતા ગૌણ બની જાય છે. એ વસ્તુ પોતે નહીં, પણ એનું પ્રદર્શન ચલણ બની જાય છે.

આ વિચાર સમાજશાસ્ત્રના પાયાના સિદ્ધાંતોમાંથી આવ્યો છે. સેસિલીયા રિજવે જેવા સમાજશાસ્ત્રીઓએ દર્શાવ્યું કે સમાજ કેવી રીતે અમુક લક્ષણો, જૂથો કે વર્તનને આપોઆપ વધારે આદરણીય માની લે છે. આ કોઈ કુદરતી નિયમ નથી, માણસોએ ઊભી કરેલી ભ્રમણા છે. જે ક્ષણે સમાજ નક્કી કરે છે કે આ ચોક્કસ બાબત ઉચ્ચ વર્ગની નિશાની છે, તે ક્ષણે એ બાબતનું ‘મોભાનું મૂલ્ય’ આસમાને પહોંચી જાય છે.

આ માનસિકતાનો ભોગ સૌથી વધુ આપણો મગજ બને છે. આપણે સાચું કે ઉપયોગી શોધવાને બદલે એ શોધવા મંડીએ છીએ જે આપણને હોંશિયાર કે વગદાર સાબિત કરે. સત્ય સાદું હોય તો નકામું લાગે છે, પણ અહંકાર પોષાય તેવી અફવા કિંમતી બની જાય છે. માણસ સાચી વાત કરતાં મોભાદાર જૂઠને વળગી રહેવાનું વધારે પસંદ કરે છે, કારણ કે એમાં શરમ નથી નડતી.

આપણું સોશિયલ મીડિયા અને વૉટ્સએપ યુનિવર્સિટી આનું જીવતું જાગતું કારખાનું છે. ફેમિલી ગ્રૂપમાં શૈલેષભાઈ સવારે છ વાગ્યે એક લાંબો મેસેજ ફોરવર્ડ કરે છે. એમાં નાસા કે યુનેસ્કોના નામે કોઈ અજીબ દાવો હોય છે. શૈલેષભાઈને વિજ્ઞાનમાં કોઈ રસ નથી, એમને ફક્ત ગ્રૂપના બીજા પંદર સંબંધીઓ સામે જાણકાર અને દેશપ્રેમી દેખાવું છે. ટીવી ન્યૂઝની ડિબેટમાં રાડો પાડતા એન્કર પણ આ જ રમત રમે છે. ત્યાં સાચો તર્ક શૂન્ય હોય છે, પણ પોતાના પક્ષના દર્શકોને રાજી રાખીને સામાજિક મોભો જાળવી રાખવાનો ખેલ પૂરા જોશથી ચાલે છે.

જે સમાજમાં સત્ય કરતાં દેખાડાનું મૂલ્ય વધી જાય, ત્યાં બુદ્ધિશાળી માણસ પણ જાણીજોઈને મૂરખ બનવાનું પસંદ કરે છે.