મોભાની ગીચતા
કોઈ એક ઓરડામાં એકસાથે કેટલા અહંકાર સમાઈ શકે? જ્યારે એક જ પરિસરમાં ઘણા બધા લોકો પોતાના હોદ્દા, સંપત્તિ કે સામાજિક વજનના સિક્કા વટાવવા ઉતરી પડે, ત્યારે હવા ભારે થઈ જાય છે. સમાજશાસ્ત્રમાં આવી સ્થિતિને 'સ્ટેટસ-ડેન્સ સિચ્યુએશન' કહે છે. આ શબ્દ કોઈ એક લેખકની અંગત પેદાશ નથી, પણ સામાજિક વર્તણૂકનો જાણીતો નિયમ છે. આ એક એવું વાતાવરણ છે જ્યાં સત્તા અને મોભાના અસંખ્ય અદૃશ્ય કાંટા એકસાથે ભોંકાતા હોય છે. દરેક વ્યક્તિ સતત એ ચકાસતી રહે છે કે અહીં સાચો દબદબો કોનો છે અને કોણ કોનાથી સવાયું છે.
આવી પરિસ્થિતિમાં સામાન્ય સંવાદ લગભગ અશક્ય બની જાય છે. ત્યાં બોલાયેલા સાદા શબ્દો પણ રાજકીય નિવેદન જેવા સંભળાય છે. સહજ હાસ્ય ગાયબ થઈ જાય છે અને લોકો સતત 'સિગ્નલિંગ' કરવા લાગે છે. કપડાંની બ્રાન્ડ, ચાલવાની ઢબ, બોલવાનો લહેકો અને બીજાની અવગણના કરવાની રીત—આ બધું જ એકબીજાને નીચા દેખાડવાનું હથિયાર બને છે. માણસ પોતાની સાચી લાગણી છુપાવીને માત્ર પોતાનું સ્થાન બચાવવા માટે સતર્ક ચોકીદારની જેમ વર્તે છે. આવી જગ્યાઓ લોકોને અંદરથી થકવી નાખે છે, કારણ કે માનસિક ઊર્જા સતત રક્ષણાત્મક રહેવામાં વેડફાઈ જાય છે.
આ ખેલ આપણા પારિવારિક જીવનમાં સૌથી ક્રૂર રીતે જોવા મળે છે. ખાસ કરીને લગ્નપ્રસંગે એક જ છત નીચે ભેગા થયેલા સાસુ, નવી વહુ, મોટી નણંદ અને માનીતા જમાઈ વચ્ચેનું વાતાવરણ જુઓ. સોફા પર કોણ બેસશે અને સોફાની વચ્ચે કોણ સ્થાન લેશે, ત્યાંથી રમત શરૂ થાય છે. સાસુ પોતાના વર્ષો જૂના અધિકારનું પ્રદર્શન કરે છે, તો વહુ પોતાના પિયરના આર્થિક મોભા અને આધુનિક શિક્ષણના સંકેતો ફેંકે છે. નણંદ પોતાની જૂની માલિકી સાબિત કરવા રસોડાના નિર્ણયોમાં દખલ કરે છે. ઉપરથી બધા સ્મિત આપે છે, પણ અંદર સત્તાની અઘોષિત લડાઈ ચાલતી હોય છે. એક સાદો ચાનો કપ કોને પહેલા અપાયો, એ વાત પરથી પારિવારિક સંબંધોના ભવિષ્ય નક્કી થઈ જાય છે.
મોભાની અતિશય ગીચતા માનવીય ઉષ્માને મારી નાખે છે. જ્યાં દરેક જણ પોતાની શ્રેષ્ઠતા સાબિત કરવાની હોડમાં ઉતર્યું હોય, ત્યાં પ્રેમ કે મોકળાશ ક્યારેય પાંગરી શકતા નથી. આવી સ્થિતિમાં શાણા માણસે કાં તો મોભાની સ્પર્ધામાંથી બહાર નીકળી જવું પડે, અથવા સામેવાળાના અહંકારને હસીને નજરઅંદાજ કરવો પડે. જે ક્ષણે તમે કોઈના પ્રદર્શનથી પ્રભાવિત થવાનો ઇનકાર કરો છો, તે જ ક્ષણે એ આખી ગૂંગળામણ તૂટી પડે છે.
જ્યાં દરેક ખુરશી પોતાનો વજનદાર મોભો લઈને બેઠી હોય, ત્યાં માણસ માત્ર કઠપૂતળી બનીને નાચતો રહે છે.