દરજ્જાની પ્રામાણિકતા

કાગળ પર લખેલો દરજ્જો અને જમીન પરની વાસ્તવિકતા વચ્ચે કોઈ અંતર ન હોવું જોઈએ. આ વિચારનું નામ છે દરજ્જાની પ્રામાણિકતા. વહીવટી પ્રક્રિયાઓમાં આ એક અત્યંત કડક નિયમ છે. હોસ્પિટલ પ્રશાસનમાં દર્દીને દાખલ કરવો કે માત્ર નિરીક્ષણ હેઠળ રાખવો, તે નક્કી કરતી વખતે ડૉક્ટરે સાચા દસ્તાવેજ રજૂ કરવા પડે છે. જો દર્દી સાચે જ ગંભીર ન હોય અને તેને દાખલ બતાવી દેવાય, તો ક્લેમ નકારી દેવાય છે. સરકારી ખરીદીમાં કોઈ કંપની પોતાને નાનો ઉદ્યોગ ગણાવીને લાભ ખાટે અને વાસ્તવમાં કોઈ મોટું માથું હોય, તો ત્યાં દરજ્જાની અખંડિતતા તૂટી જાય છે.

આ સંજ્ઞા કોઈ એક પુસ્તક કે પ્રખ્યાત ચિંતકે નથી ઘડી. આધુનિક ગવર્નન્સ, વહીવટી ઓડિટ અને નિયમનકારી પ્રક્રિયાઓમાંથી આ સિદ્ધાંત કુદરતી રીતે બહાર આવ્યો છે. તેનો મૂળ વિચાર સાવ સીધો છે: સિસ્ટમ તરફથી અપાતા વિશિષ્ટ અધિકારો કે સબસિડી ચોક્કસ પરિસ્થિતિ માટે હોય છે. જો તમે એ પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગયા પછી પણ જૂનો લેબલ વળગાડી રાખીને ફાયદા ઉઠાવ્યા કરો, તો સમગ્ર સિસ્ટમ સડી જાય છે. દરજ્જો એ માત્ર કાગળનો સિક્કો નથી, એ વાસ્તવિક પાત્રતાનું પ્રતિબિંબ હોવો જોઈએ.

આપણું અર્થતંત્ર અને સમાજ દરજ્જાની ચોરી પર જ નભે છે. જ્યારે પાત્રતા વગરનો દરજ્જો કાયમી થઈ જાય, ત્યારે જેને ખરેખર જરૂર છે તે કતારમાં છેલ્લે પહોંચી જાય છે. સિસ્ટમમાં બેઠેલા ઓડિટરો આ તપાસવા માટે જ હોય છે કે જે હોદ્દો, જે કેટેગરી કે જે વર્ગીકરણ બતાવવામાં આવ્યું છે, તે જમીની વાસ્તવિકતા સાથે મેળ ખાય છે કે નહીં. નિયમોના છિદ્રો શોધીને લાભ મેળવવો એ ચતુરાઈ નથી, એ વહીવટી છેતરપિંડી છે.

ગામડાની સહકારી દૂધ મંડળી કે એપીએમસીમાં આ તમાશો રોજેરોજ ભજવાય છે. કાગળ પર મંડળીનો સભ્ય ‘સીમાંત ખેડૂત’ તરીકે નોંધાયેલો હોય. બે ગાય અને એક એકર જમીન બતાવીને તે સરકારી સબસિડી, રાહત દરે પશુ આહાર અને મંડળીની વિશેષ યોજનાઓ ઓળવી જાય. વાસ્તવમાં તે ભાઈ ગામના મોટા વેપારી હોય અને દસ વીઘા જમીન બીજાના નામે રાખતા હોય. ડેરીના દફતરે તેમનો દરજ્જો નાના ખેડૂતનો રહે છે, પણ ખિસ્સા મોટા સાહુકાર જેવા હોય છે. જ્યાં સુધી આવા કિસ્સામાં ઓડિટ કરીને કાગળ અને વાસ્તવિકતાનો તાળો મેળવવામાં ન આવે, ત્યાં સુધી સિસ્ટમ લૂંટાતી રહે છે.

કાગળ પર ગરીબ બનીને તિજોરી લૂંટવી એ આપણી જૂની આવડત છે, સિસ્ટમ ત્યારે જ બચે જ્યારે દરજ્જો સાચો સાબિત થાય.