દરજ્જાની સુસંગતતા

સમાજમાં દરેક માણસ એકસાથે ઘણી ફૂટપટ્ટીઓથી મપાય છે. ઉંમર, પદવી, પગાર, જાતિ અને અનુભવ. જ્યારે આ બધી ફૂટપટ્ટીઓ પર તમારું સ્થાન એકસરખું ઊંચું કે નીચું દેખાય, ત્યારે તેને 'સ્ટેટસ કોન્ગ્રુઅન્સ' એટલે કે દરજ્જાની સુસંગતતા કહેવાય. સાઠ વર્ષનો માણસ ચેરમેન હોય અને પચીસ વર્ષનો છોકરો તાલીમાર્થી હોય તો સિસ્ટમને શાંતિ રહે છે. કોઈને આંચકો નથી લાગતો. પણ જો પચીસ વર્ષનો છોકરો કંપનીનો માલિક બનીને પચાસ વર્ષના મુનીમજીને હુકમ કરે, ત્યારે મનમાં જે ખટકો પેદા થાય છે તે દરજ્જાની અસંગતતા છે.

આ વિચાર સમાજશાસ્ત્રી જ્યોર્જ હોમાન્સે ૧૯૬૧માં પોતાના પુસ્તક 'સોશિયલ બિહેવિયર'માં સ્પષ્ટ કર્યો હતો. હોમાન્સ પહેલાં ગેરહાર્ડ લેન્સ્કીએ પણ દરજ્જાના અલગ-અલગ પરિમાણો વચ્ચેના મેળ વિશે લખ્યું હતું. હોમાન્સનું કહેવું સાદું હતું. માનવ જૂથો ત્યારે જ શાંતિથી કામ કરે છે જ્યારે સભ્યો વચ્ચે માન-સન્માનના માપદંડો એકબીજા સાથે સુસંગત હોય. જો એક ક્ષેત્રમાં તમારો દરજ્જો આસમાને હોય અને બીજામાં પાતાળે, તો સંબંધોમાં ઘર્ષણ અનિવાર્ય બને છે.

આ નિયમ એટલા માટે અગત્યનો છે કારણ કે દુનિયા માત્ર ટેલેન્ટથી નથી ચાલતી, સામાજિક ગણિતથી ચાલે છે. જ્યારે સત્તા અને પરંપરાગત દરજ્જો સામસામે અથડાય છે, ત્યારે ઓફિસો અને ઘરોમાં અસંતોષ ઊકળવા માંડે છે. સિનિયર કર્મચારી જુનિયર બોસના આદેશ માનતાં અચકાય છે. લાયકાત હોવા છતાં માણસને સ્વીકારવામાં આખું જૂથ આનાકાની કરે છે. સિસ્ટમ હંમેશાં એક જૂનું સંતુલન શોધતી હોય છે, અને તે ન મળે તો કામ ખોરંભે પડે છે.

દલાલ સ્ટ્રીટ અને ગુજરાતી બ્રોકિંગ પેઢીઓમાં આ દ્રશ્ય રોજ જોવા મળે છે. પેઢીમાં પાંત્રીસ વર્ષથી ચોપડા લખતા વડીલ મેનેજર બેઠા હોય. એમની ઉંમર વધારે, બજારનો કડવો અનુભવ મોટો, પણ પગાર સીમિત. સામે અમેરિકાથી એમબીએ કરીને આવેલો શેઠનો છવ્વીસ વર્ષનો દીકરો આવે. એની પાસે મૂડી છે, પદવી છે, પણ અનુભવ શૂન્ય છે. જ્યારે આ છોકરો ટ્રેડિંગ ફ્લોર પર પેલા અનુભવી વડીલને સ્ક્રિપ્ટ ખરીદવા બાબતે જાહેરમાં ઠપકો આપે, ત્યારે આખી ઓફિસમાં સોપો પડી જાય છે. વડીલનું અપમાન એટલે નથી લાગતું કે વાત ખોટી હતી, પણ એટલે લાગે છે કારણ કે ઉંમર અને સત્તાની સુસંગતતા તૂટી ગઈ.

દુનિયા કાબેલિયતનો આદર પછી કરે છે, પહેલાં એ તમારી ઉંમર, હોદ્દા અને અહંકાર વચ્ચેનો તાલમેલ તપાસે છે.