એસક્યુ૩આર વાંચન પદ્ધતિ

મોટા ભાગના લોકો પુસ્તક ખોલે છે અને પાના નંબર એકથી વાંચવાનું શરૂ કરે છે. આંખો અક્ષરો પર ફરે છે, મગજ ક્યાંક બીજે ભટકે છે. દસ પાના પછી ખબર પડે છે કે કશું જ યાદ નથી રહ્યું. આ નિષ્ક્રિય વાંચન છે. એસક્યુ૩આર આ આળસ પર ચાબુક મારે છે. આ કોઈ જાદુ નથી, માહિતીને પચાવવાની એક પાંચ-પગલાંની કવાયત છે: સર્વે, ક્વેશ્ચન, રીડ, રિસાઇટ અને રિવ્યૂ. પહેલા આખા પ્રકરણ પર ઉપરછલ્લી નજર નાખો, મનમાં પ્રશ્નો ઊભા કરો, પછી જવાબો શોધવા વાંચો, મોટેથી પુનરાવર્તન કરો અને છેલ્લે આખી વાતનું સરવૈયું કાઢો.

આ વિચાર અમેરિકન શિક્ષણવિદ્ ફ્રાન્સિસ રોબિન્સને ૧૯૪૬માં પોતાના પુસ્તક 'ઇફેક્ટિવ સ્ટડી'માં આપ્યો હતો. બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે સૈનિકોને ટૂંકા ગાળામાં જટિલ લશ્કરી નિયમો શીખવવાના હતા. રોબિન્સને સમજાયું કે સીધું વાંચવા બેસી જવું એ સમયનો બગાડ છે. મગજ એક જાળી જેવું છે; જો તમે પહેલેથી ફ્રેમવર્ક તૈયાર ન રાખો તો કાચી માહિતી સરીને બહાર નીકળી જાય છે. પ્રશ્ન પૂછવાથી મગજ ભૂખ્યું થાય છે, અને ભૂખ્યું મગજ જ અર્થ ગ્રહણ કરે છે.

આ પદ્ધતિની જરૂર માત્ર પરીક્ષા આપતા વિદ્યાર્થીઓને નથી. આપણા વ્યાવસાયિક અને અંગત નિર્ણયોમાં પણ એ જરૂરી છે. મોટા દસ્તાવેજો, કરાર કે લાંબા ઇમેઇલ આપણે માત્ર ફેરવી જઈએ છીએ. પરિણામે આપણને લાગે છે કે આપણે જાણીએ છીએ, પણ વાસ્તવમાં આપણે માત્ર જોયું હોય છે. જો તમે પહેલા સવાલ નહીં પૂછો કે 'આ લખાણમાંથી મારે શું કામનું છે?', તો આખો દસ્તાવેજ વાંચ્યા પછી પણ તમે ખાલી હાથે જ ઊભા હશો.

એક સંયુક્ત કુટુંબની કલ્પના કરો. વડીલોના ગયા પછી ત્રીસ પાનાનું જૂનું વસિયતનામું અને મિલકતના દસ્તાવેજો ટેબલ પર આવ્યા છે. ત્રણ ભાઈઓ આખી રાત કાગળો વાંચે છે પણ સવારે ઝઘડો એ જ રહે છે, કારણ કે કોઈને મૂળ મુદ્દો સમજાયો નથી. અહીં એસક્યુ૩આર પદ્ધતિ કામ લાગે. પહેલા દસ્તાવેજની અનુક્રમણિકા અને મિલકતોની યાદી જુઓ. પછી સીધા સવાલ પૂછો: કઈ જમીન કોના નામે છે? દેવું કોના શિરે છે? આ સવાલોના જવાબો શોધવા માટે જ ચોક્કસ ફકરા વાંચો. પછી ભાઈઓ સામે બેસીને મોટેથી ચોખવટ કરો અને છેલ્લે આખી સમજણનું સરવૈયું કાઢો. ગોટાળો મિનિટોમાં ઉકલી જશે.

પુસ્તક પર આંખો ફેરવવી એ વાંચન નથી; મગજને સામે લડાવવું એ સાચી સમજણ છે.