ખોટું કાર્યકારણ

બે ઘટનાઓ એક સાથે ઘટે એટલે એક ઘટના બીજીનું કારણ બની જતી નથી. આપણું મગજ સંબંધ શોધવા માટે એટલું આતુર હોય છે કે એ સંજોગોને નિયમ માની બેસે છે. આંકડાશાસ્ત્રમાં આને સ્પ્યુરિયસ કોઝેશન કહે છે. અંગ્રેજીમાં જાણીતી કહેવત છે: સહસંબંધ એટલે કાર્યકારણ નહીં. સવારે કૂકડો બોલે છે અને સૂર્ય ઊગે છે. એનો અર્થ એ નથી કે કૂકડાના અવાજથી પૃથ્વી પર સવાર પડે છે. છતાં માણસો વર્ષો સુધી આવી ભ્રમણાઓમાં રાચતા રહ્યા છે.

આ વિચાર દર્શનશાસ્ત્ર અને વિજ્ઞાનમાં સદીઓ જૂનો છે. આંકડાશાસ્ત્રી કાર્લ પિયર્સને ઓગણીસમી સદીના અંતમાં સાબિત કર્યું હતું કે બે ડેટા પોઈન્ટ્સ ગ્રાફ પર એકસરખા ચડતા-ઊતરતા દેખાય, તોપણ વાસ્તવમાં એમની વચ્ચે કોઈ લેવાદેવા ન હોઈ શકે. આધુનિક સમયમાં જ્યારે ડેટાનો ઢગલો થયો છે, ત્યારે આ ભૂલ રોગચાળાની જેમ ફેલાઈ છે. કોઈ અજાણ્યો ત્રીજો પરિબળ પડદા પાછળ કામ કરતો હોય છે, પણ આપણે સીધા બે દેખીતા બિંદુઓને જોડી દઈએ છીએ.

આ ભૂલ જીવનમાં ભારે નુકસાન કરાવે છે. ધંધામાં લોકો ખોટા નિર્ણયો લે છે, કારણ કે તેમને લાગે છે કે અમુક જાહેરાતથી જ વેચાણ વધ્યું. રાજકારણીઓ પોતપોતાની યોજનાઓને અર્થતંત્રની વૃદ્ધિ સાથે જોડીને વાહવાહી લૂંટે છે. ખરેખર તો કુદરતી સંજોગો કે વૈશ્વિક બજારનો પ્રભાવ હોય છે. આપણે કારણ શોધવાની ઉતાવળમાં અસલ સત્યને ધરબી દઈએ છીએ.

બેંકિંગ અને પર્સનલ ફાઇનાન્સમાં આનું સૌથી ચોખ્ખું ઉદાહરણ જોવા મળે છે. કિશોરભાઈએ ૫૦ લાખની હોમ લોન લીધી અને સાથે મોંઘો ટર્મ ઇન્શ્યોરન્સ પણ ખરીદી લીધો. સંજોગોવશાત્ એ જ વર્ષે એમનો પગાર બમણો થઈ ગયો અને શેરબજાર ઊંચકાયું. કિશોરભાઈ આખી સોસાયટીમાં જ્ઞાન વહેંચતા થઈ ગયા કે મોટો વીમો લીધા પછી જ એમનું ભાગ્ય ખૂલી ગયું અને પૈસાનો વરસાદ થયો. લોન અને પોલિસીના કાગળોને એમણે પોતાની આર્થિક પ્રગતિનું કારણ માની લીધું. હકીકત એ હતી કે એમની આઇટી કંપનીને અમેરિકાથી મોટો પ્રોજેક્ટ મળ્યો હતો. વીમાના હપ્તા ભરવાથી ક્યારેય પ્રમોશન મળતું નથી, પણ કિશોરભાઈને આ કાર્યકારણ સમજાવવું અશક્ય છે.

બે ઘટનાઓ સાથે ચાલે એટલે એ સગી બહેનો નથી હોતી; ઘણી વાર રસ્તા પર અજાણ્યા વટેમાર્ગુઓ પણ સરખી દિશામાં જ ચાલતા હોય છે.