સ્પ્રેડશીટ ઇફેક્ટ

જ્યારે કોમ્પ્યુટરમાં એક્સેલ અને ડિજિટલ સ્પ્રેડશીટ આવ્યા, ત્યારે સૌએ માની લીધું હતું કે મુનીમો અને હિસાબનીશોની નોકરીઓ ખતમ થઈ જશે. ચોપડા લખનારા કારકુનો બેકાર બનશે. પરંતુ વાસ્તવિકતા સાવ ઊંધી નીકળી. કારકુની કામ ઘટ્યું, પણ હિસાબ અને ગણતરી કરવાનો ખર્ચ એટલો સસ્તો થઈ ગયો કે ધંધાદારીઓ વધારે ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરવા લાગ્યા. પરિણામે, ફાઇનાન્સ, ઓડિટિંગ અને મેનેજમેન્ટમાં નોકરીઓ ઘટવાને બદલે અનેકગણી વધી ગઈ. ટેકનોલોજી જૂનું કામ છીનવી લે છે, પણ તે જ સમયે નવું અને મોટું મેદાન ખોલી આપે છે. આ વિરોધાભાસી ઘટનાને અર્થશાસ્ત્રમાં 'સ્પ્રેડશીટ ઇફેક્ટ' કહેવામાં આવે છે.

આ વિચાર કોઈ એક વિચારકની અંગત શોધ નથી. આધુનિક અર્થશાસ્ત્ર અને શ્રમબજારના અભ્યાસોમાંથી આ ખ્યાલ બહાર આવ્યો છે. જ્યારે કોઈ પ્રક્રિયાનું ઓટોમેશન થાય છે, ત્યારે માનવશ્રમ બિનજરૂરી બનતો નથી; શ્રમનું સ્વરૂપ બદલાય છે. જે કામ પહેલાં અઠવાડિયાં લેતું હતું તે મિનિટોમાં થવા માંડે, એટલે લોકો એ કામ વધારે વાર કરવા લાગે છે. સસ્તી થયેલી ગણતરી વધુ ઊંડા આયોજનની ભૂખ જગાડે છે.

આ અસરનું સૌથી જીવંત ઉદાહરણ સુરતનું હીરા બજાર છે. વર્ષો પહેલાં રફ હીરાનું મૂલ્યાંકન અનુભવી ઝવેરીઓ આંખથી અને વજનના કાંટા પર કરતા. જ્યારે લેસર કટિંગ અને કોમ્પ્યુટરાઇઝ્ડ પ્લાનિંગ મશીનો આવ્યા, ત્યારે એવી બૂમ પડી કે હીરા ઘસનારાઓ રસ્તા પર આવી જશે. પણ થયું તદ્દન ઊલટું. ટેકનોલોજીને કારણે હીરામાંથી મહત્તમ કેરેટ કાઢવાનું સસ્તું અને સચોટ બન્યું. પરિણામે સુરતનો વ્યાપાર વિશ્વભરમાં ફેલાયો અને ડેટા વાંચનારા, રફ પ્લાનિંગ કરનારા અને ગ્લોબલ ટ્રેડિંગ સંભાળનારા યુવાનોની નવી સેના ઊભી થઈ.

આ ખ્યાલ આપણને નવી ટેકનોલોજીથી ડરતા રોકે છે. જ્યારે પણ કોઈ નવું ઓટોમેશન ટૂલ આવે છે—પછી તે કમ્પ્યુટર હોય કે કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા—માણસ ગભરાય છે. આપણે હંમેશાં શું ગુમાવીશું તેનો જ હિસાબ માંડીએ છીએ. નવું સાધન જે પ્રચંડ નવી માંગ પેદા કરશે, તે આપણને દેખાતું નથી. સાધન બદલાય એટલે રમતના નિયમો બદલાય છે, રમત બંધ નથી થતી.

મશીન માત્ર ચોપડા ભરે છે, એ ચોપડા પાછળનું ગણિત તો હંમેશાં માણસે જ ઉકેલવું પડે છે.