સ્વયંભૂ દૂરીકરણ

સંકટ આવે ત્યારે માણસ પોતાના જ મગજનો કેદી બની જાય છે. વિચારના વમળમાં ઘૂમરાતા રહેવું એ માનવજાતની જૂની બીમારી છે. જ્યારે કોઈ મોટી ઉપાધિ ઊભી થાય, ત્યારે મોટા ભાગના લોકો 'હું હવે શું કરીશ?' એવા પહેલા પુરુષ એકવચનમાં અટવાઈ જાય છે. આ સ્થિતિમાંથી બચવાનો એક કુદરતી રસ્તો છે: સ્વયંભૂ દૂરીકરણ. આ કોઈ સંન્યાસ નથી, પણ મનની એક સાહજિક ટેવ છે. પોતાના સંકટને પોતાના જ શરીર અને અહંકારથી સહેજ વેગળા ઊભા રહીને ત્રીજા માણસની જેમ જોવું. પોતાને કટોકટીના નાયકને બદલે પ્રેક્ષક બનાવવો.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાનના સંશોધકો ઈથાન ક્રોસ અને ઓઝલેમ આયદુકના પ્રયોગોમાંથી વ્યવસ્થિત રીતે બહાર આવ્યો. એમણે જોયું કે મુશ્કેલીના સમયે જે લોકો જાત સાથે વાત કરતી વખતે 'હું'ના બદલે પોતાનું નામ વાપરે છે અથવા 'તે' તરીકે વિચારે છે, તેમનું બ્લડપ્રેશર તરત કાબૂમાં આવી જાય છે. બુદ્ધિ શૂન્ય નથી થઈ જતી. ભાષા બદલાય એટલે મગજનો નજરીયો બદલાય છે. તમે તમારી જ ફિલ્મ સિનેમા હોલની છેલ્લી હરોળમાં બેસીને જોતા હો તેવો આ ચમત્કાર છે.

આ કેમ કામ કરે છે? કારણ કે અંતર હંમેશાં સ્પષ્ટતા લાવે છે. જ્યારે તમે આગની બિલકુલ વચ્ચે ઊભા હો ત્યારે ધુમાડો જ દેખાય, બહાર નીકળવાનો દરવાજો નહીં. મન જ્યારે ખુદની પીડામાંથી બે ડગલાં પાછળ હટે છે, ત્યારે લાગણીઓનો ઉભરો બેસી જાય છે. પસ્તાવો, ડર અને આંધળો ગુસ્સો આપમેળે ઓગળવા લાગે છે. તમે બીજાના પ્રોબ્લેમમાં જેટલા હોશિયાર સલાહકાર બનો છો, તેટલા જ હોશિયાર પોતાના માટે પણ બની શકો છો.

કાળુપુર ચોખાબજારની એક જૂની પેઢીની કલ્પના કરો. હસમુખભાઈની પેઢી પર અચાનક ૪૦ લાખની ઉઘરાણી ફસાઈ ગઈ. સામે પાર્ટીએ હાથ ઊંચા કરી દીધા. સામાન્ય વેપારી આ સ્થિતિમાં છાતી કૂટે, ઘરમાં કકળાટ કરે અને બ્લડપ્રેશરની ગોળી ગળે. પણ જૂના ખંધા વેપારીઓ આ કળા સહજતાથી વાપરે છે. હસમુખભાઈ ગાદી પર બેસીને ચાનો ઘૂંટડો ભરતાં મનોમન કહેશે, 'જો હસમુખ, આ વેપાર છે. હવે આ પરિસ્થિતિમાં હસમુખલાલે શું રસ્તો કાઢવો જોઈએ?' આટલું બોલતાં જ 'હું બરબાદ થઈ ગયો'વાળો આઘાત શમી જાય છે. હવે ગાદી પર માત્ર એક ઠંડો વ્યાપારી નિર્ણય લેવા બેઠો છે.

પોતાના જ નાટકમાંથી પ્રેક્ષક તરીકે ઊભા થઈને બહાર નીકળી જવું, એ જ સાચી બુદ્ધિમત્તા છે.