સમય વિભાજનનો ભ્રમ

ગણિત અને મગજ વચ્ચે કોઈ લેવાદેવા નથી. માણસ માને છે કે જો દિવસમાં ચોવીસ કલાક હોય, તો તે બાર કલાક નોકરી કરશે અને બાકીના છ કલાક કોઈ મોટો પ્રોજેક્ટ પૂરો કરી લેશે. કાગળ પર આ હિસાબ સો ટકા સાચો લાગે છે. વાસ્તવિકતામાં આ એક મોટો ભ્રમ છે. જેને સમય વિભાજનનો ભ્રમ કહેવાય છે. માનસિક ક્ષમતા પાણીના નળ જેવી નથી કે અડધો કલાક આ ડોલમાં ભર્યો અને અડધો કલાક પેલી ડોલમાં.

આ વિચાર ઉત્પાદકતા અને મનોવિજ્ઞાનના અભ્યાસોમાંથી બહાર આવ્યો છે. મૂળ વાત સીધી છે: આપણું મન જ્યારે એક કામમાંથી બીજા કામમાં જાય છે, ત્યારે જૂના કામના વિચારોનો કાટમાળ નવા કામમાં ઢસડાઈ આવે છે. તેને ‘અટેન્શન રેસિડ્યુ’ કહે છે. તમે સમયને ઘડિયાળના કાંટે કાપી શકો છો, પણ ધ્યાન અને એકાગ્રતાને છરી વડે બે ટુકડામાં વહેંચી શકાતા નથી. અડધો સમય ફાળવવાથી અડધું પરિણામ ક્યારેય મળતું નથી.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં સરકારી નોકરીની તૈયારી કરતા યુવાનો આ ભ્રમનો રોજ ભોગ બને છે. ધારો કે એક છોકરો પ્રાઇવેટ બેંકમાં આઠ કલાક કેશિયરની નોકરી કરે છે અને માને છે કે સાંજે આવીને તે ચાર કલાક યુપીએસસીનો સિલેબસ પતાવી દેશે. ચોપડીઓ ખુલ્લી હોય છે, પણ આંખો સામે ગ્રાહકોના ચેક અને મેનેજરની કચકચ તરવરતી હોય છે. શરીર ટેબલ પર બેઠું હોય છે, મગજ થાકીને લોથપોથ થઈ ગયું હોય છે. ચાર કલાક બેઠા પછી પણ પરિણામ શૂન્ય નીકળે છે. સમય વહેંચાયો હતો, મગજ નહીં.

જ્યાં સુધી તમે કોઈ એક મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્ય પાછળ અવિભાજિત ઊર્જા નથી રેડતા, ત્યાં સુધી મોટી સફળતા મળતી નથી. બે હોડીમાં પગ રાખનાર માણસ અંતે નદીના વહેણમાં વહી જાય છે. સમયનું કેલેન્ડર બનાવવું સહેલું છે, પણ મનની થાકને છેતરવી અશક્ય છે.

દિવસના કલાકો વહેંચી શકાય છે, જીવ રેડવાની તાકાત વહેંચાતી નથી.