ડુંગળી જેવી ઓળખાણ

કોઈ અજાણ્યા માણસ સાથે પહેલી મુલાકાતમાં તમે તમારી આખી જિંદગીનું સરનામું નથી આપી દેતા. સંબંધ ડુંગળી જેવો છે. ફોતરાં ધીમે ધીમે ઊતરે છે. બહારનું પડ સુકાઈ ગયેલું અને સસ્તું હોય છે, અંદરનું પડ રસદાર અને નાજુક. મનોવિજ્ઞાનમાં આ સાદી હકીકતને 'સોશિયલ પેનિટ્રેશન થિયરી' કહે છે. કોઈપણ માનવીય સંબંધ સુપરફિશિયલ વાતોથી શરૂ થઈને ઊંડા રહસ્યો તરફ આગળ વધે છે.

આ મોડેલ ૧૯૭૩માં ઇર્વિન અલ્ટમેન અને ડાલમાસ ટેલર નામના અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિકોએ રજૂ કર્યું હતું. એમણે કહ્યું કે માણસ પોતાના રહસ્યો તરત નથી ખોલતો. પહેલાં હવામાનની વાત થાય, પછી નોકરી કે ધંધાની વાત આવે, અને છેલ્લે પોતાની સૌથી નબળી ક્ષણો, ડર કે ખાનગી ઇચ્છાઓ સામે આવે છે. આને આત્મ-પ્રગટીકરણ અથવા ‘સેલ્ફ-ડિસ્ક્લોઝર’ કહેવાય. જો સામો માણસ પણ એટલો જ રસ અને વિશ્વાસ બતાવે, તો જ ડુંગળીનું આગળનું પડ ખૂલે છે. નહિતર સંબંધ ત્યાં જ અટકી જાય છે.

આજના ડિજિટલ યુગમાં આ કુદરતી ગતિ તૂટી ગઈ છે. વૉટ્સએપ અને સોશિયલ મીડિયા પર લોકો આખી દુનિયા સામે એક જ ઝાટકે નગ્ન થઈ જાય છે. લોકો પોતાની અંગત મુશ્કેલીઓ, લગ્નજીવનના ઝઘડા કે ડિપ્રેશનની વાતો ફેસબુક કે ઇન્સ્ટાગ્રામ પર જાહેર ચોકમાં ફેંકે છે. તેઓ માને છે કે આ ઊંડાણ છે. વાસ્તવમાં આ સંબંધોનું ઉતાવળિયું અને જોખમી પ્રદર્શન છે.

ધારો કે તમે સોસાયટીના કોઈ વૉટ્સએપ ગ્રૂપમાં જોડાયા. શરૂઆતમાં 'સુપ્રભાત'ના ફોરવર્ડ મેસેજ આવે. પછી કોઈ અગિયાર વાગ્યે મોદી કે રાહુલ ગાંધી પર ઝઘડો શરૂ કરે. પણ અચાનક રાત્રે બાર વાગ્યે વિનોદભાઈ પોતાના પારિવારિક દેવાની અને એકલતાની રડતી ઑડિયો ક્લિપ મૂકી દે છે. આખું ગ્રૂપ સ્તબ્ધ થઈ જાય છે. કારણ કે ગ્રૂપે હજી ડુંગળીનું બહારનું પડ જ જોયું હતું, અને વિનોદભાઈ સીધા કેન્દ્ર સુધી ઘૂસી આવ્યા. પરિણામે સાચી સહાનુભૂતિ મળવાને બદલે લોકો એમને બ્લૉક કરે છે અથવા તેમની મજાક ઉડાવે છે.

ડુંગળીનું છેલ્લું પડ ખોલવા માટે સામી વ્યક્તિમાં આંસુ લૂછવાની તાકાત હોવી જોઈએ; તમાશો જોવાની નહીં.