સોશિયલ મીડિયા ટ્રેપ

તમને આ માયાજાળ ગમતી નથી, છતાં તમે ત્યાંથી બહાર નીકળી શકતા નથી. કારણ કે જો તમે એકલા બહાર નીકળશો, તો સમાજમાંથી ફેંકાઈ જશો. આ કોઈ વ્યક્તિગત નબળાઈ નથી, સામૂહિક લાચારી છે. અર્થશાસ્ત્રની ભાષામાં આને કોલેક્ટિવ ટ્રેપ કહે છે. મોટાભાગના લોકોને ખાનગીમાં પૂછો તો તેઓ કહેશે કે આ મંચો ન હોત તો દુનિયા વધુ શાંત હોત. પણ એકલા હાથે વિદાય લેવાની હિંમત કોઈની નથી.

આ વિચાર લિયોનાર્ડો બુર્સ્ટિન અને તેમના સાથી અર્થશાસ્ત્રીઓએ ૨૦૨૩ના એક સંશોધનપત્રમાં આંકડા સાથે મૂક્યો હતો. એમણે જોયું કે લોકો ઇન્સ્ટાગ્રામ કે ટિકટોક વાપરે છે કારણ કે બીજા બધા ત્યાં બેઠા છે. વ્યક્તિગત સુખાકારી ઘટે છે, સમય બગડે છે, પણ બાકાત રહી જવાનો ડર મોટો છે. જો બધા એકસાથે બંધ કરી શકે તો સૌ ખુશ થાય. પણ સહિયારો નિર્ણય શક્ય નથી, એટલે દરેક જણ પોતાનો પિંજરો જાતે પકડીને ઊભો છે.

આ ડિજિટલ બંધન માત્ર અંગત જીવન પૂરતું સીમિત નથી, ધંધામાં પણ આ જ કફોડી હાલત છે. દરેક વેપારી જાણે છે કે સોશિયલ મીડિયા પર નાચવું એ અસલ વેપાર નથી. છતાં બધા સ્પર્ધાના ખોટા ચક્કરમાં પીસાય છે. ગ્રાહક ક્યાંય જતો ન રહે તે માટે વેપારીએ સતત ઓનલાઇન તમાશો કરવો પડે છે. ધ્યાન વેચવાનો આ નશો છેવટે બંને પક્ષે નુકસાન કરે છે.

અમદાવાદના માણેકચોકના કે સુરતના કાપડ માર્કેટના વેપારીને જુઓ. પેઢીઓથી ચાલતી દુકાનમાં હવે શેઠ કે એમનો દીકરો કાપડની ઘડી કરવાને બદલે કેમેરા સામે ઊભા રહીને રીલ બનાવે છે. એમને પોતાને આ નાટક નથી ગમતું. ગલ્લા પર બેસીને શાંતિથી હિસાબ કરવો એમને વધુ ફાવે છે. પણ બાજુવાળો નવી ડિઝાઇનના વીડિયો મૂકે છે, એટલે એમણે પણ મજબૂરીમાં ફોન સામે બત્રીસી બતાવવી પડે છે. આખી બજાર આ નકામા ખેલમાં લાગી ગઈ છે, કારણ કે પ્રથમ પીછેહઠ કરવાની કોઈની હેસિયત નથી.

જે રમત કોઈને જીતવી નથી પણ કોઈ છોડી શકતું નથી, એનું નામ સોશિયલ મીડિયા ટ્રેપ.