સામાજિક ચેપ

બગાસું જોઈને બગાસું આવે, એ જીવવિજ્ઞાન છે. પણ આળસ, ગુસ્સો કે ભ્રષ્ટાચાર જોઈને આખો સમૂહ એવો બની જાય, એ સમાજશાસ્ત્ર છે. આને 'સોશિયલ કન્ટેજિયન' એટલે કે સામાજિક ચેપ કહે છે. કોઈ પણ જાતના લેખિત આદેશ વગર વર્તન, મૂડ કે માન્યતાઓ એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં વાયરસની જેમ ફેલાઈ જાય છે. આમાં કોઈ બળજબરી નથી હોતી. માત્ર વાતાવરણની હવા લાગે છે અને માણસ બદલાઈ જાય છે.

આ વિચાર ઓગણીસમી સદીના અંતમાં ફ્રેન્ચ સમાજશાસ્ત્રી ગુસ્તાવ લ બૉંના ટોળાના મનોવિજ્ઞાન પરના કામથી શરૂ થયો હતો. આધુનિક સમયમાં નિકોલસ ક્રિસ્ટાકિસ અને જેમ્સ ફાઉલર જેવા નેટવર્ક વિજ્ઞાનીઓએ બતાવ્યું કે સ્થૂળતા, ડિપ્રેશન અને ધૂમ્રપાન પણ સંબંધોની જાળી મારફતે ચેપની જેમ વહે છે. માણસ પોતાના નિર્ણયો પોતે લેતો નથી; એની આસપાસના પાંચ માણસો જે કરે છે, એની છાપ એના લોહીમાં ભળી જાય છે.

આ ચેપનો સૌથી મોટો ભોગ વ્યવસ્થા પોતે બને છે. ધારો કે એક જુવાન છોકરો જીપીએસસી પાસ કરીને મામલતદાર કચેરીમાં ક્લાર્ક તરીકે જોડાય છે. એ પ્રામાણિક છે. પહેલા અઠવાડિયે એ સવારે બરાબર ૧૦:૩૦ વાગ્યે ટેબલ પર ફાઈલો ખોલીને બેસી જાય છે. પણ આજુબાજુ જુએ છે: સિનિયર બાબુ પોણા બારે આવે છે, અડધો કલાક પાન-મસાલા ચાવે છે અને અરજદારને 'કાલે આવજો' કહીને તગેડી મૂકે છે.

પહેલા મહિને નવો છોકરો આ જોઈને અકળાય છે. ત્રીજા મહિને એ પણ ચાની લારીએ અડધો કલાક લંબાવતો થઈ જાય છે. છઠ્ઠા મહિને એ પણ ફાઈલ અટકાવીને બેસી રહે છે. કોઈએ એને લાંચ લેવાનું કે કામચોરી કરવાનું શીખવ્યું નહોતું. એણે માત્ર વાતાવરણમાંથી ચેપ પકડ્યો હતો. આખી સિસ્ટમ સડી જાય છે ત્યારે ગુનેગાર કોઈ એક વ્યક્તિ નથી હોતી, પેલો અદ્રશ્ય સામાજિક ચેપ હોય છે.

આપણે માનીએ છીએ કે આપણા વિચારો સ્વતંત્ર છે. એ ભ્રમ છે. ખોટી કંપનીમાં રહેલો સજ્જન માણસ ક્યારે બદમાશ બની જાય એની એને ખુદને ખબર નથી પડતી. માનસિક રોગચાળો ફેલાવવા માટે કોઈ જંતુની જરૂર પડતી નથી; માત્ર ચાર નબળા માણસોની સંગત કાફી હોય છે.

તમે કોની બાજુમાં બેસો છો તેના પર ધ્યાન રાખો, કારણ કે સડો હંમેશાં અવાજ વગર ફેલાય છે.