સોશિયલ ડ્રિફ્ટ હાયપોથિસિસ

ગરીબી બીમારી લાવે છે કે બીમારી માણસને ગરીબ બનાવે છે? દુનિયા સામાન્ય રીતે માને છે કે ઝૂંપડપટ્ટી, અપૂરતો ખોરાક અને તણાવ માનસિક કે શારીરિક રોગ પેદા કરે છે. આ અડધું સત્ય છે. સિક્કાની બીજી બાજુનું નામ છે સોશિયલ ડ્રિફ્ટ. માણસ બીમાર પડે છે એટલે સમાજની સીડી પરથી લપસીને નીચે પટકાય છે. તેનો સામાજિક દરજ્જો તણાઈ જાય છે. નબળી તબિયત કારકિર્દી તોડે છે, આવક છીનવી લે છે અને છેવટે તેને ગરીબ બનાવીને જ દમ લે છે.

આ વિચાર રોબર્ટ ફેરિસ અને વોરેન ડનહામના ૧૯૩૯ના શિકાગો શહેરના અભ્યાસમાંથી ચર્ચામાં આવ્યો હતો. મનોચિકિત્સામાં આ એક જાણીતી થિયરી બની. ગંભીર માનસિક કે લાંબી બીમારીથી પીડાતા લોકો ધીમે ધીમે સમાજના છેવાડે ધકેલાઈ જાય છે. તેઓ પોતાના વર્ગમાંથી સરકીને નીચલા આર્થિક વર્ગમાં પહોંચી જાય છે. આ કોઈ ભાગ્યનો વાંક નથી, બીમારીની સામાજિક ગતિવિધિ છે.

આ વાત સમજવી કેમ જરૂરી છે? આપણે વારંવાર ગરીબીને કારણ માનીએ છીએ, પણ ઘણી વાર તે પરિણામ હોય છે. જ્યારે કોઈ ગંભીર રોગ ઘરમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે સૌથી પહેલાં કાર્યક્ષમતા મરે છે. પછી નોકરી જાય છે. પછી બચત ખલાસ થાય છે. સમાજ બહુ નિર્દય છે; જે માણસ ઉત્પાદક રહેતો નથી, તેને સિસ્ટમ આપોઆપ તળિયે ફેંકી દે છે. આરોગ્ય ફક્ત અંગત સુખાકારી નથી, તમારું આર્થિક કવચ છે.

કોઈ પણ મોટી સરકારી સિવિલ હોસ્પિટલના જનરલ વોર્ડમાં આંટો મારો. ત્યાં પલંગ પર પડેલા અડધા લોકો જન્મજાત ગરીબ નહોતા. અમદાવાદના એક નામાંકિત બિલ્ડરની ઓફિસમાં ચીફ એકાઉન્ટન્ટ તરીકે કામ કરતા નરેશભાઈને અચાનક બાયપોલર ડિસઓર્ડર કે ક્રોનિક કિડની ફેલ્યોર થયું. પહેલા રજાઓ વધી, પછી નોકરી છૂટી. મોંઘી દવાઓ અને ડાયાલિસિસ પાછળ ફ્લેટ વેચાઈ ગયો. આજે તે સિવિલની મફત લાઈનમાં ઊભા છે. ગરીબીએ રોગ નથી આપ્યો, રોગે તેમને ઢસડીને ગરીબ બનાવ્યા છે.

તંદુરસ્તી ગુમાવશો એટલે સમાજ તમને નીચે ફેંકશે; દરજ્જો સાચવવો હોય તો શરીર પહેલા સાચવો.