સામાજિક ઘડિયાળ

તમારા કાંડે બંધાયેલી ટાઇટન કે એપલની ઘડિયાળ માત્ર સમય બતાવે છે. પણ તમારા મગજ પર સમાજે બીજી એક ઘડિયાળ બાંધી રાખી છે. એ સામાજિક ઘડિયાળ છે. આ ઘડિયાળ સેકન્ડ કે કલાક નથી ગણતી, સીધાં વર્ષો ગણે છે. પચીસ વર્ષે નોકરી, અઠ્ઠાવીસે લગ્ન, ત્રીસે પહેલું સંતાન અને સાઠે રિટાયરમેન્ટ. સમાજે દરેક મહત્ત્વના વળાંક માટે અદૃશ્ય ટાઈમટેબલ નક્કી કરી રાખ્યું છે. તમે જો એ શેડ્યૂલ પ્રમાણે જીવો, તો તમને ‘શાણા’ કહેવાશે. એકાદ વર્ષ પણ આઘાપાછા થયા, તો આખું ટોળું તમારી સામું ઘૂરકિયાં કરવા માંડશે.

આ વિચાર અમેરિકન સાઇકોલોજિસ્ટ બર્નિસ ન્યુગાર્ટને ૧૯૬૫માં આપ્યો હતો. એમણે જોયું કે માણસ પોતાની ઉંમર પોતાના સંતોષથી નહીં, પણ સમાજની નિર્ધારિત સમયરેખા સાથે સરખાવીને માપે છે. જો તમે એ કાંટા કરતાં આગળ દોડો છો, તો તમને અકાળે પાકેલા ગણવામાં આવે છે. જો તમે પાછળ રહી જાઓ છો, તો તમારા પર સહાનુભૂતિ અને સલાહોનો વરસાદ પડે છે. આ ઘડિયાળ નવો નિયમ નથી, જૂની ટોળાશાહીનું નવું લાઈવ પ્રસારણ છે.

ધારો કે અમદાવાદની કોઈ પોળ કે સોસાયટીનો નવરાત્રિ મહોત્સવ ચાલે છે. આરતી પતે એટલે વડીલો ચર્ચાએ બેસે. કૌશિકભાઈનો ત્રીસ વર્ષનો દીકરો હજુ રિસર્ચ કરે છે અને પરણ્યો નથી. શેરીની નજરમાં એ ગુનેગાર છે. ગરબાના ચોકમાં જ એની પીઠ પાછળ ગણગણાટ શરૂ થઈ જાય: ‘હજુ ઠરીઠામ નથી થયો, એની ઘડિયાળ બગડી ગઈ લાગે છે.’ બીજી બાજુ પચીસ વર્ષનો સુરેશ પોતાની અનિચ્છા છતાં દુકાને બેસી ગયો અને વહુ લઈ આવ્યો. એને તરત ગરબી મંડળના ટ્રસ્ટીઓમાં બેસાડી દેવાય છે. વ્યક્તિ સુખી છે કે નહીં એ કોઈ નથી પૂછતું; એણે ટાઈમસર હાજરી પૂરાવી કે નહીં, બસ એ જ મહત્ત્વનું છે.

આ ઘડિયાળ માણસને જીવવા નથી દેતી, માત્ર ટાર્ગેટ પૂરા કરાવે છે. લોકો ખોટા સમયે સાચા નિર્ણયો લેવાથી ડરે છે. પરિણામે, ઉતાવળે લગ્નો થાય છે અને નકામી કારકિર્દીઓ સ્વીકારી લેવાય છે. જે માણસ પોતાની સ્પીડે જીવવાની હિંમત કરે છે, એના કાંડા તોડી નાખવા આખી દુનિયા તૈયાર બેઠી હોય છે.

ટોળાની ઘડિયાળ સાથે સમય મેળવશો તો જિંદગી પંગુ બની જશે; ડંકો વાગશે, પણ સંગીત ગાયબ હશે.