સામાજિક ચારિત્ર્ય

તમે માનો છો કે તમારી પસંદગીઓ તદ્દન મૌલિક છે. તમે સવારે વહેલા ઊઠો છો, કલાકો સુધી કામ કરો છો અને વીકએન્ડમાં મોંઘા મોલમાં જઈને પૈસા વાપરો છો. આ બધું તમે જાતે નક્કી કર્યું છે? જર્મન સમાજશાસ્ત્રી અને મનોવિશ્લેષક એરિખ ફ્રોમે ૧૯૪૧માં આ ભ્રમ તોડી નાખ્યો હતો. એમણે ખ્યાલ આપ્યો: સોશિયલ કેરેક્ટર, એટલે કે સામાજિક ચારિત્ર્ય. સમાજને પોતાની વ્યવસ્થા ટકાવી રાખવા માટે અમુક ચોક્કસ પ્રકારના માણસો જોઈએ છે. સમાજ એવી માનસિકતા ઘડે છે કે જે કામ વ્યવસ્થાને કરાવવું છે, તે કરવામાં જ વ્યક્તિને પોતાની મરજી દેખાય.

આ કોઈ જાદુ નથી, ઔદ્યોગિક ગણતરી છે. ખેતીપ્રધાન યુગમાં માણસ ધીમો, ઋતુઓ સાથે તાલ મેળવતો અને સંતોષી હતો, કારણ કે ત્યારે એવા માણસની જરૂર હતી. આધુનિક મૂડીવાદને ઘડિયાળના કાંટે દોડતો, મહત્ત્વાકાંક્ષી અને સતત અસંતોષ અનુભવતો ગ્રાહક જોઈએ છે. સમાજ કુટુંબ, શાળા અને ધર્મ દ્વારા આપણી અંદર એવી વૃત્તિઓ ભરી દે છે કે આપણને બંધન પણ આપણી પોતાની આઝાદી લાગે. જે સમાજને અનુકૂળ છે, તે આપણો સ્વભાવ બની જાય છે.

આ વાત સમજવી કેમ જરૂરી છે? કારણ કે આપણી કહેવાતી અંગત ઇચ્છાઓ ઘણીવાર આપણી હોતી જ નથી. આપણે સિસ્ટમના પ્યાદા છીએ, પણ આપણને એમ લાગે છે કે આપણે વજીર છીએ. જ્યારે આખો સમૂહ એક જ પ્રકારની આંધળી દોડમાં જોતરાયેલો હોય, ત્યારે વ્યક્તિને પોતાનો ખાલીપો દેખાતો બંધ થઈ જાય છે. બધા દોડે છે એટલે મારે પણ દોડવું જોઈએ. આ સામૂહિક સંમોહન છે.

બેંગલુરુ કે ગુડગાંવની કોઈ આઈટી કંપની કે ફિનટેક સ્ટાર્ટઅપની કાચની ઓફિસ જુઓ. ત્યાં કામ કરતો ત્રીસ વર્ષનો યુવાન રાત્રે અગિયાર વાગ્યે લેપટોપ સામે બેઠો છે. તેને કોઈએ બંદૂકની અણીએ નથી બેસાડ્યો. એ જાતે જ ‘હસલ’ કરી રહ્યો છે. એ પિઝા ખાઈને ઓવરટાઇમ કરે છે કારણ કે એનું સામાજિક ચારિત્ર્ય ‘પ્રોડક્ટિવ’ બનવાનું ઘડાયું છે. એને એમ લાગે છે કે એ પોતાની કારકિર્દી બનાવી રહ્યો છે. હકીકતમાં, એ બજારના એવા મશીનનો હિસ્સો છે જેને થાક્યા વગર ફરતા રહેવું પડે છે.

જે ગુલામ પોતાની સાંકળોને ઘરેણાં માનીને પ્રેમ કરવા લાગે, એનાથી મોટો કોઈ વિજય વ્યવસ્થા માટે હોઈ ન શકે.