સાધારણ ઓટોમેશનનો ભ્રમ

નવી ટેકનોલોજી આવે એટલે કામ ઝડપી બને અને જીવન સરળ થાય, એવો વહેમ આપણે પાળી રાખ્યો છે. હકીકત જુદી છે. અમુક ટેકનોલોજી ક્રાંતિકારી હોય છે. તે માણસની ઉત્પાદકતામાં જંગી ઉછાળો લાવે છે. પણ મોટા ભાગનું ઓટોમેશન તદ્દન સાધારણ હોય છે. તે માણસને નોકરીમાંથી હટાવવા પૂરતું સક્ષમ હોય છે, પણ કામની ગુણવત્તા કે ગતિ વધારવામાં સાવ વામણું સાબિત થાય છે. અર્થશાસ્ત્રી ડેરોન એસેમોગ્લુ અને પાસ્કલ રેસ્ટ્રેપોએ આ અનિષ્ટને 'સો-સો ઓટોમેશન' નામ આપ્યું છે. કરિયાણાની દુકાને મૂકેલા સેલ્ફ-ચેકઆઉટ મશીનો કે કસ્ટમર કેરના કંટાળાજનક વોઇસ-બોટ્સ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

આવા ફેરફારો કંપનીઓ પોતાના ખર્ચ ઘટાડવા માટે લાવે છે. એનાથી ગ્રાહકનો કોઈ સમય બચતો નથી, ઉલટાનું તેનું માથું પાકે છે. પહેલા જે કામ પગારદાર માણસ હસતાં મોઢે બે સેકન્ડમાં કરી આપતો હતો, તે કામ હવે ગ્રાહકે પોતે બટનો દબાવીને કરવું પડે છે. કંપનીનો સ્ટાફ ઘટે એટલે ચોપડે નફો દેખાય, પણ અર્થતંત્રમાં ખરી ઉત્પાદકતાનો એક ટકો પણ ઉમેરો થતો નથી. માણસ બેરોજગાર બને છે અને સામે સિસ્ટમ સ્માર્ટ બનવાને બદલે વધારે કઠોર બને છે.

આપણી સોસાયટીઓના એપાર્ટમેન્ટ કલ્ચરમાં આ રોગ બરાબર ફેલાયો છે. અમદાવાદ કે પુણેની મોટી હાઈરાઇઝ સોસાયટીઓમાં હવે દરવાજે 'સિક્યોરિટી એપ' અને ઓટોમેટેડ ગેટ લાગી ગયા છે. અગાઉ પચાસ વર્ષના કાંતિભાઈ વોચમેન બેઠા હતા. ઓળખીતા ચહેરા જોતાં જ હસીને દરવાજો ખોલી દેતા. હવે સ્માર્ટફોન કાઢો, એપમાં ઓટીપી શોધો, ડિલિવરી બોય ગેટ પર અટવાય અને ફ્લેટવાળાને પાંચ વાર નોટિફિકેશન મંજૂર કરવું પડે. વરસાદ હોય કે નેટવર્ક ગાયબ થાય ત્યારે આખી સોસાયટીના ગેટ પાસે લાઇન લાગે.

આ ઓટોમેશનથી કોઈ મોટો ચમત્કાર નથી થયો. ખાલી એક માણસનો ચોકીદાર તરીકેનો નાનો પગાર બચ્યો છે અને સોસાયટીના ચારસો પરિવારોનું રોજેરોજનું લોહી ઉકળ્યું છે. સુવિધાના નામે ઝીંકી દેવાયેલી આવી ટેકનોલોજી પ્રગતિ નથી, આળસુ મેનેજમેન્ટની સસ્તી છટકબારી છે.

જે મશીન માણસનો સમય બચાવવાને બદલે તેનું કામ વધારી દે, તે ક્રાંતિ નથી પણ ઉપાધિ છે.