સાપ પારખવાનો સિદ્ધાંત

આંખ ખૂણે કંઈક સળવળે અને આખું શરીર ધ્રૂજી ઊઠે. વિચારવાનો સમય નથી મળતો, પગ આપોઆપ પાછો પડી જાય છે. માણસની આંખો આટલી તેજ કેમ બની? રંગો, ઊંડાણ અને ઝીણી વિગતો પકડવાની તાકાત આપણને કોણે આપી? જવાબ કદાચ કવિતા નથી, પણ કરોડો વર્ષ જૂનો ભય છે. આપણા પૂર્વજો ઝાડ પર રહેતા પ્રાઈમેટ્સ હતા. ત્યાં બિલાડી કે સિંહ નહોતા છૂપાયા, પાંદડાં વચ્ચે શાંત બેઠો હતો ઝેરી સાપ. જેણે વહેલો જોયો, એ જીવ્યો. જે ચૂકી ગયો, એ વંશ આગળ ન વધારી શક્યો. આ ઉત્ક્રાંતિની ક્રૂર વાસ્તવિકતા છે.

આ વિચાર માનવશાસ્ત્રી લિન ઇઝબેલે ૨૦૦૬માં રજૂ કર્યો અને ૨૦૦૯ના તેમના પુસ્તકમાં વિસ્તારથી સમજાવ્યો. આ સિદ્ધાંત કહે છે કે માનવજાતની અદ્યતન દૃષ્ટિ પાછળ સાપનું સૌથી મોટું યોગદાન છે. આપણા મગજનો પલ્વિનાર નામનો ભાગ, જે જોખમી આકારો ઓળખવામાં ઝડપી છે, તે સાપના ડરથી જ આટલો મોટો થયો છે. કૂતરો સુંઘીને દુનિયા સમજે છે, ગરુડ સાંભળીને પણ શિકાર કરે છે. પણ માણસ માટે આંખ એ જ મુખ્ય શસ્ત્ર છે. આપણે સાપથી બચવા માટે જ દૃષ્ટિ કેળવી.

આ વાત પ્રાણીશાસ્ત્ર પૂરતી સીમિત નથી. આપણું મગજ શાંતિ જોવા માટે નહીં, સંકટ શોધવા માટે પ્રોગ્રામ થયેલું છે. નકારાત્મકતા તરફ આપણું ધ્યાન કેમ વીજળીની ઝડપે ખેંચાય છે? કારણ કે કરોડ વર્ષની સ્મૃતિ કહે છે કે સુંદર ફૂલ ચૂકી જશો તો ચાલશે, પણ ઝાડની ડાળખી જેવો સાપ ચૂકી ગયા તો મોત નક્કી છે. ભય હંમેશાં આકર્ષણ કરતાં વહેલો પ્રોસેસ થાય છે. માણસ આશાવાદી હોવાનો દાવો કરે છે, પણ તેનું મગજ જન્મજાત પેરાનોઇડ છે.

ગીરનારની પરિક્રમા કે પાવાગઢના જંગલ રસ્તે ચાલતી વખતે આનો અનુભવ થાય છે. સવારના અંધારામાં પગ નીચે પડેલું સૂકું લાકડું કે પ્લાસ્ટિકની કાળી દોરી દેખાય તોય મુસાફર એક કૂદકો મારીને અટકી જાય છે. હૃદયના ધબકારા વધી જાય છે. બે સેકન્ડ પછી બુદ્ધિ કહે છે કે એ તો નિર્જીવ દોરડું છે. પણ એ બે સેકન્ડનો ગભરાટ ઉત્ક્રાંતિની ભેટ છે. દોરડાને સાપ માની લેવામાં જીવ નથી જતો, પણ સાપને દોરડું માની લેવાની ભૂલ જીવલેણ નીવડે છે.

આપણી આંખો સુંદરતા શોધવા નહીં, છૂપાયેલું મોત વહેલું પકડવા માટે ઘડાઈ છે.