નેપોલિયન કોમ્પ્લેક્સ

કદ નાનું હોય ત્યારે માણસ અવાજ મોટો કરે છે. આ એક જૂની માનસિક બીમારી છે. મનોવિજ્ઞાનમાં તેને 'નેપોલિયન કોમ્પ્લેક્સ' પણ કહે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિને પોતાના શારીરિક કદ કે સામાજિક દરજ્જાની લઘુતા ગ્રંથિ સતાવે, ત્યારે તે અસામાન્ય રીતે આક્રમક, હુકમશાહ અને ઘમંડી બની જાય છે. તે પોતાની કથિત ખામી ઢાંકવા માટે આખી દુનિયા સામે બાંયો ચડાવે છે.

આ વિચાર ઑસ્ટ્રિયન મનોવૈજ્ઞાનિક આલ્ફ્રેડ એડલરના ઇન્ફિરિઓરિટી કોમ્પ્લેક્સમાંથી આવ્યો છે. લોકવાયકા મુજબ નેપોલિયન બોનાપાર્ટનું કદ વેંતિયું હતું, માટે તે સમગ્ર યુરોપ જીતવા નીકળ્યો હતો. જોકે ઇતિહાસકારો કહે છે કે નેપોલિયનની ઊંચાઈ સામાન્ય સરેરાશ જેટલી જ હતી. સત્ય ગમે તે હોય, આ ખ્યાલ મગજમાં ઘર કરી ગયો છે કે પોતાની કોઈ પણ નાનપ છુપાવવા માણસ વધુ પડતો તોછડો બને છે.

સમસ્યા ત્યારે થાય છે જ્યારે આવા લોકો સત્તા મેળવે છે. તેઓ પોતાનાથી ઊંચા કે વધુ પ્રભાવશાળી દેખાતા લોકોને સહન કરી શકતા નથી. તેમને દરેક સામાન્ય સંવાદ પોતાના અપમાન જેવો લાગે છે. પરિણામે તેઓ ઓફિસમાં કે કુટુંબમાં સતત સાબિત કરતા ફરે છે કે પોતે બોસ છે. તેમની સાથે તર્ક કામ કરતો નથી, કારણ કે તેમનો અસલી સંઘર્ષ તમારી સામે નહીં, પણ પોતાના અરીસા સામે છે.

આ રોગ લંડન કે ન્યૂજર્સી વસતા કેટલાક એનઆરઆઈ કાકાઓમાં ખુલ્લેઆમ દેખાય છે. પરદેશમાં ફેક્ટરી કે સ્ટોરમાં આખો દિવસ ગોરા સાહેબોની ગુલામી કરવાની હોય. કોઈ મોભો ન મળે. પણ જેવો ચાર વર્ષે ચરોતરના વતનમાં પગ મૂકે, એટલે અવાજ આસમાને પહોંચી જાય. પંચાયતની બેઠકમાં ગામના સરપંચ સામે રુઆબ છાંટશે. ટેક્સીવાળા અને હોટલના વેઇટર પર ડોલરનો નશો ફેંકશે. અમેરિકામાં જે લઘુતા વેઠી છે, તેનું વેર તેઓ નડિયાદના નાકે વસૂલ કરે છે.

ખોટી બહાદુરી હંમેશાં અંદરના ડરનું કવર હોય છે. માણસ જેટલો અંદરથી વામણો, તેટલો જ બહારથી વિફરેલો દેખાવાનો દંભ કરે છે. તેમની આક્રમકતા તાકાત નથી, લાચારી છે.

જે માણસને પોતાનું કદ નાનું લાગે છે, તે આખી દુનિયાને વાંકી વળીને સલામ કરતી જોવા માગે છે.