કદ સ્થિરતાનો ભ્રમ

તમે ટેબલ પર પડેલી ચાની રકાબી જુઓ કે વીસ ફૂટ દૂર ઊભેલી વ્યક્તિને જુઓ, તમારી આંખના પડદા પર પડતું પ્રતિબિંબ સતત બદલાય છે. દૂરની વ્યક્તિ આંખના કેમેરા માટે એક નાનકડા ઢીંગલા જેવડી દેખાય. છતાં તમારું મગજ એને વામન નથી ગણતું. મગજ અંતરનો હિસાબ માંડીને વ્યક્તિનું કદ અકબંધ રાખે છે. આને મનોવિજ્ઞાનમાં ‘સાઈઝ કોન્સ્ટન્સી’ કહે છે. ભૌતિક દ્રષ્ટિ માટે આ વરદાન છે, પણ વિચારવાની ટેવ માટે આ જડતા બની જાય છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાન અને દ્રષ્ટિ વિજ્ઞાનના પાયાના પ્રયોગોમાંથી આવ્યો છે. ગેસ્ટાલ્ટ મનોવૈજ્ઞાનિકોએ સાબિત કર્યું કે માણસ દુનિયાને માત્ર ઇન્દ્રિયના કાચા ડેટાથી નથી જોતો, પણ ભૂતકાળના અનુભવથી ઘડેલી ધારણાઓથી સુધારીને જુએ છે. આપણને પરિચિત વસ્તુઓ હંમેશાં પોતાના અસલ કદમાં જ દેખાય છે, ભલે વાસ્તવમાં તે નજરથી કેટલીય દૂર કે નજીવી થઈ ગઈ હોય. મગજ સચ્ચાઈ સ્વીકારવાને બદલે જૂની યાદદાસ્તનું માપચોપ સાચવી રાખવા જીદ કરે છે.

વાસ્તવિક જીવનમાં આ સંજ્ઞાત્મક ભૂલ આપણને ખોટા ભ્રમમાં જીવતી રાખે છે. માણસ કોઈ જૂની વ્યવસ્થા કે સંસ્થાને દાયકાઓ પહેલાં જે પ્રભાવશાળી કદમાં જોતો હતો, તે આજે વામન થઈ ચૂકી હોય તો પણ મગજ તેને વિશાળ જ માને છે. હોદ્દો નાનો થઈ જાય, સત્તા ઘટી જાય કે પ્રભાવ સાવ ખતમ થઈ જાય, તોય આપણી આંખો જૂનું કદ જોવાની ટેવ છોડતી નથી. જે વસ્તુનું મહત્ત્વ ઘટ્યું છે તેને ઘટવા દેવાની આપણી તૈયારી નથી હોતી.

કોઈપણ જૂની સરકારી કચેરી કે કલેક્ટર ઑફિસમાં જાઓ. પચાસ વર્ષ પહેલાં જે સિનિયર બાબુની એક સહી પર આખા જિલ્લાના વેપારીઓ ધ્રૂજતા હતા, આજે એ જ ખુરશી પર બેઠેલા અફસર પાસે માત્ર કાગળ ખસેડવાની સત્તા રહી છે. ઑનલાઇન પોર્ટલ અને કેમેરાઓએ તેની તાકાત સાવ ટૂંકી કરી નાખી છે. છતાં ગામડાનો અશ્વિનભાઈ અરજી લઈને સાહેબની કેબિનમાં જાય ત્યારે એ જ જૂના વિરાટ કદની બીક અનુભવે છે. અફસર વાસ્તવમાં સાવ વામન થઈ ચૂક્યો છે, પણ પ્રજાના મગજમાં એનું કદ હજી પચાસ વર્ષ જૂનું જ દેખાય છે.

જે વૃક્ષ સુકાઈને લાકડું થઈ ગયું હોય, તેને પણ લોકો જૂની છાયા યાદ રાખીને વંદન કરતા રહે છે.