પરિસ્થિતિજન્ય નેતૃત્વ સિદ્ધાંત

એક જ લાકડીએ બધાને હાંકવાની આદત નેતાને ડૂબાડે છે. દુનિયામાં સાર્વત્રિક સફળ હોય તેવી કોઈ એક લીડરશિપ શૈલી અસ્તિત્વમાં જ નથી. સાચો આગેવાન એ નથી જે પોતાનો નિયમ બધા પર થોપે. સાચો આગેવાન એ છે જે સામેવાળા માણસની સજ્જતા અને કામની જરૂરિયાત જોઈને પોતાનો રંગ બદલે. આ વિચાર એટલે સિચ્યુએશનલ લીડરશિપ.

આ મોડેલ પોલ હર્સી અને કેન બ્લેન્ચાર્ડે ૧૯૬૯ની આસપાસ રજૂ કર્યું હતું. એમણે નેતૃત્વને બે ધરી પર વહેંચ્યું: કામનું માર્ગદર્શન અને સંબંધોની નિકટતા. કોઈ કર્મચારી તદ્દન નવો અને અણઘડ હોય ત્યારે તેને સીધા આદેશો જોઈએ, મોટી મોટી ફિલસૂફી નહીં. એ જ માણસ થોડો શીખે ત્યારે તેને પ્રોત્સાહન અને કોચિંગ જોઈએ. જ્યારે તે સક્ષમ બને ત્યારે માત્ર ચર્ચા અને સાથ પૂરતો છે. અને જ્યારે તે પોતાના ક્ષેત્રનો માસ્ટર બની જાય, ત્યારે શ્રેષ્ઠ લીડર એ છે જે તેને પૂરી સ્વાયત્તતા આપીને પોતે રસ્તામાંથી હટી જાય.

આપણે ત્યાં મોટા ભાગના બોસ પોતાની સત્તાના નશામાં અટવાયેલા રહે છે. કાં તો તેઓ દરેક નાની બાબતમાં માથું મારીને માઇક્રોમેનેજમેન્ટ કરશે, અથવા વિશ્વાસના નામે સાવ લાપરવાહ બની જશે. પરિણામ એ આવે છે કે કાબેલ માણસો ગૂંગળાઈને ભાગી જાય છે અને નબળા માણસો ભૂલોના ખાડામાં પડે છે. નેતૃત્વ કોઈ મુગટ નથી, હવામાન મુજબ બદલાતી છત્રી છે.

બોલિવૂડના સેટ પર આ દ્રશ્ય બહુ સ્પષ્ટ દેખાય. એક કુશળ ફિલ્મ ડિરેક્ટર જ્યારે અમિતાભ બચ્ચન કે નસીરુદ્દીન શાહ જેવા દિગ્ગજ સાથે કામ કરે છે, ત્યારે એ માત્ર સીન સમજાવીને ખસી જાય છે; ત્યાં માઇક્રોમેનેજમેન્ટ કરવા જાય તો પોતાની મૂર્ખાઈ સાબિત થાય. પણ એ જ ડિરેક્ટર જ્યારે પહેલી વાર કેમેરા સામે ઊભેલા નવા અભિનેતાને શૂટ કરે છે, ત્યારે તેણે પોતે ઊભા થઈને આંખ ક્યાં રાખવી અને હાથ ક્યાં મૂકવો તે આંગળી ચીંધીને શીખવવું પડે છે. બંને કિસ્સામાં ડિરેક્ટર એક જ છે, પણ શૈલી વિરોધાભાસી છે.

જે નેતા સાધન બદલતો નથી, એ છેવટે હથિયાર હેઠાં મૂકવાની સ્થિતિમાં આવી જાય છે.