સાદી તોડફોડની માર્ગદર્શિકા

કોઈ સિસ્ટમ કે સંગઠનને ખતમ કરવા માટે હંમેશાં બોમ્બ કે હથિયારની જરૂર પડતી નથી. સૌથી ભયાનક તોડફોડ બહારથી નથી થતી, અંદરથી થાય છે. નિયમોનું એવું અંધ પાલન કરાવો કે આખી વ્યવસ્થા આપોઆપ ઠપ થઈ જાય. આ વિચાર આવ્યો બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન. અમેરિકાની ગુપ્તચર સંસ્થા ‘ઓફિસ ઓફ સ્ટ્રેટેજિક સર્વિસીસ’ (જે પાછળથી સીઆઈએ બની) દ્વારા ૧૯૪૪માં એક ગુપ્ત પુસ્તિકા તૈયાર કરવામાં આવી હતી. હેતુ એક જ હતો: દુશ્મનના દેશમાં સામાન્ય નાગરિકો મારફતે એવા નકામા કામો કરાવવા જેનાથી તેમનું વહીવટી તંત્ર અંદરથી સડી જાય.

આ પુસ્તિકામાં હિંસાની કોઈ વાત નહોતી. સૂચનાઓ સાવ સાદી અને ચોંકાવનારી હતી: મહત્વના નિર્ણયો લેવા માટે મોટી મોટી કમિટીઓ બનાવો. દરેક બાબત પર લાંબી, અર્થહીન ચર્ચાઓ કરો. આગળ વધી ચૂકેલા મુદ્દાઓને ફરી ઉખેળો. બધી મંજૂરીઓ યોગ્ય કાગળિયાં અને ચેનલ દ્વારા જ થાય એવો હઠાગ્રહ રાખો. અગત્યના કામો અયોગ્ય માણસોને સોંપો અને નકામા કામોને અતિશય ગંભીરતાથી લો. પરિણામ? કોઈ બંદૂક ચલાવ્યા વગર સામેવાળી સંસ્થાનું કામકાજ સાવ મરી પરવારે.

આજના યુગમાં આ પદ્ધતિ કોઈ ષડયંત્ર નથી રહી, રોજિંદી કાર્યપદ્ધતિ બની ગઈ છે. ભારતીય રાજકારણ અને ચૂંટણી તંત્રમાં આ રોગ છાશવારે દેખાય છે. ધારો કે ચૂંટણીની તૈયારી ચાલે છે અને કોઈ સ્થાનિક પક્ષ વિરોધી છાવણીને નબળી પાડવા માંગે છે. તે સામેવાળાના કાર્યાલયમાં ઘૂસીને તોડફોડ નહીં કરે. તે ફક્ત એવો કાર્યકર્તા મોકલશે જે દરેક નાના કામ માટે ‘હાઈકમાન્ડ’ની લેખિત પરવાનગી માંગે, ટિકિટ વહેંચણી વખતે ત્રણ-ત્રણ સમિતિઓ રચીને આખી રાત ફાલતુ દલીલો ખેંચ્યા કરે, અને પત્રિકા છાપવાના મામૂલી ખર્ચ માટે નિયમોની ફાઈલો ખોલીને બેસી જાય. ચૂંટણી આવીને જતી રહે, પણ આખી પાર્ટી પ્રક્રિયાના ચક્કરમાં જ ફસાઈને હારી જાય.

આપણને લાગે છે કે બાબુઓ કે નેતાઓ પ્રમાણિકતાથી નિયમ પાળે છે. વાસ્તવમાં, અતિશય પ્રક્રિયા એ તોડફોડનું સૌથી સુરક્ષિત હથિયાર છે. જ્યારે કોઈ માણસ કામ અટકાવવા માટે નિયમપુસ્તક ખોલે, ત્યારે સમજી લેવું કે એ પુસ્તિકા જીવતી થઈ ગઈ છે.

સિસ્ટમ તોડવા માટે વિસ્ફોટકો નહીં, નિયમોની પટ્ટી આંખે બાંધીને બેઠેલા બેચાર માણસો જ કાફી હોય છે.