ખસતો માપદંડ

તમે જેને સામાન્ય માનો છો, તે ખરેખર સામાન્ય નથી હોતું. એ માત્ર એટલું જ બતાવે છે કે તમે ક્યારે જન્મ્યા. દરેક નવી પેઢી દુનિયાને જે હાલતમાં જુએ છે, તેને જ મૂળભૂત સત્ય માની લે છે. પાછલી પેઢીએ શું ગુમાવ્યું તે કોઈને યાદ રહેતું નથી. આ માનસિક ખામીને 'શિફ્ટિંગ બેઝલાઈન સિન્ડ્રોમ' કહે છે. ધીમો બગાડ ક્યારેય કટોકટી લાગતો નથી, કારણ કે આપણો માપદંડ જ ખસી ગયો હોય છે.

આ વિચાર મરીન બાયોલોજિસ્ટ ડેનિયલ પૌલીએ ૧૯૯૫માં માછલીઓના અભ્યાસ દરમિયાન મૂક્યો હતો. વૈજ્ઞાનિકો દરિયામાં ઘટતી જતી માછલીઓની ગણતરી કરતી વખતે પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆતની સંખ્યાને આધાર માનતા હતા. વાસ્તવમાં સો વર્ષ પહેલાં દરિયો કેટલો ભરેલો હતો તે કોઈ હિસાબમાં જ નહોતું લેતું. પરિણામે, દરેક પેઢી થોડા ઓછા સ્તરને જ 'કુદરતી' માનીને ખુશ થતી રહી.

આ આપણી સ્મૃતિની આળસ છે. પર્યાવરણ હોય કે જીવનધોરણ, પતન ધીમું હોય ત્યારે મગજ અનુકૂલન સાધી લે છે. દાદા જે હવા શ્વાસમાં લેતા હતા તે બાપને ન મળી, અને દીકરાને તો ખબર જ નથી કે ચોખ્ખી હવા કહેવાય કોને. જે પ્રજા ભૂતકાળના સાચા ધોરણો ભૂલી જાય છે, તે પોતાના વર્તમાન અધઃપતનને જ સુધારો માનીને તાળીઓ પાડે છે.

અમદાવાદ કે મુંબઈના ટ્રાફિકનું ઉદાહરણ લો. ત્રીસ વર્ષ પહેલાં જે રસ્તે પહોંચતાં વીસ મિનિટ થતી, ત્યાં આજે દોઢ કલાક થાય છે. નવી પેઢીનો યુવાન ટ્રાફિકમાં એક કલાક અટવાય ત્યારે ખુશ થાય છે કે આજે રસ્તો ખાલી હતો. એને ખબર જ નથી કે આ રસ્તો ક્યારેય જામ વગરનો પણ હતો. આપણે ખાડાવાળા રસ્તા, ગટરના ઊભરાતા પાણી અને મોડી પડતી લોકલ ટ્રેનને શહેરનું કાયમી ભાગ્ય માની લીધું છે. માપદંડ એટલો નીચે ખસી ગયો છે કે સડેલી વ્યવસ્થા આપણને સામાન્ય લાગે છે.

જે સમાજ પતનને જ નિયમ માની લે, એને બરબાદ કરવા માટે દુશ્મનની જરૂર નથી પડતી.