શાર્પ વિચારસરણી

કોઈપણ મોટો નિર્ણય લેતી વખતે માણસ બુદ્ધિશાળી હોવાનો દાવો કરે છે, પણ હકીકતમાં એ પોતાની લાગણીઓ અને અફવાઓનો ગુલામ હોય છે. મગજ ઉતાવળિયું છે. એને વહેલી તકે નિષ્કર્ષ પર પહોંચી જવું ગમે છે. ખોટી માહિતીના આ યુગમાં સીધા તારણ પર કૂદી પડવાની આ આદત જ સૌથી મોંઘી સાબિત થાય છે. આ માનસિક ઉતાવળ સામે રક્ષણ મેળવવા માટે એક પાંચ પગલાંની પદ્ધતિ ઘડાઈ છે, જેને શાર્પ થિંકિંગ કહે છે.

આ વિચાર રીબૂટ ફાઉન્ડેશનના સ્થાપક હેલેન લી બુઇગ્સ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. શાર્પ એટલે પાંચ સરળ અંગ્રેજી શબ્દોનું સંયોજન. પહેલું પગલું સ્ટોપ: જ્યારે કોઈ ઉત્તેજક વાત સામે આવે ત્યારે તાત્કાલિક પ્રતિક્રિયા આપવાનું બંધ કરો. બીજું હોન: અસલ મુદ્દો શું છે તેને સ્પષ્ટ કરો, બિનજરૂરી કચરો હટાવો. ત્રીજું એક્યુમ્યુલેટ: સાચી હકીકતો અને પુરાવા ભેગા કરો. ચોથું રીઝન: લાગણી વગર તર્ક લગાવો કે શું એક વાત બીજી સાથે સાચે જ સુસંગત છે? અને પાંચમું પર્સ્પેક્ટિવ: સામેવાળાના ચશ્મા પહેરીને બીજાના દૃષ્ટિકોણથી પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરો.

આ મોડેલનું મહત્વ ગૂંચવણભરી ક્ષણોમાં સ્પષ્ટ વિચારવામાં છે. માણસ જ્યારે ગુસ્સામાં કે અતિઉત્સાહમાં હોય ત્યારે સૌથી ખરાબ નિર્ણયો લે છે. શાર્પ થિંકિંગ મગજને એક સેકન્ડ માટે થોભાવી દે છે અને પૂછે છે કે તમે જે માનો છો તેની પાછળ સાચે જ કોઈ વજૂદ છે કે માત્ર તમારો પૂર્વગ્રહ બોલે છે?

સુરતના કાપડ બજાર કે હીરા ઉદ્યોગમાં આ નિયમ રોજ ખપમાં આવે તેવો છે. મહિધરપુરા હીરાબજારમાં અચાનક અફવા ફેલાય કે અમુક મોટો વેપારી નાદારી નોંધાવવાનો છે અથવા ફલાણા માલની માંગ સાવ તૂટી જવાની છે. સામાન્ય વેપારી ગભરાઈને સસ્તા ભાવે સોદો કરી નાખે છે. પણ જે વેપારી શાર્પ થિંકિંગ વાપરે છે, તે પહેલાં અટકે છે. મુદ્દાને પકડે છે કે વાત ક્યાંથી ઊડી? તે ફોન કરીને સાચા વ્યવહારોના આંકડા તપાસે છે, તર્ક લડાવે છે અને બજારના બીજા પક્ષકારો શું વિચારે છે તે સમજે છે. પરિણામે, તે પેનિક સેલિંગના ખાડામાં પડતો નથી.

ઉતાવળે લીધેલો નિર્ણય અહંકારને સંતોષે છે, પણ થોભીને ચકાસેલો તર્ક તિજોરીને બચાવે છે.