સિરિયલ ઓર્ડર ઇફેક્ટ

મગજ આળસુ છે. એ હંમેશાં સૌથી ટૂંકો રસ્તો શોધે છે. જ્યારે તમે કોઈને નવો વિચાર આપવાનું કહો, ત્યારે શરૂઆતના પાંચ-દસ વિચારો સાવ સામાન્ય, બોરિંગ અને અગાઉ વપરાયેલા જ બહાર આવશે. સર્જનાત્મકતાનો અસલી માલ છેલ્લે નીકળે છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક વાસ્તવિકતાને સિરિયલ ઓર્ડર ઇફેક્ટ કહે છે. શ્રેણીમાં જેમ જેમ આગળ વધો, તેમ તેમ વિચારોની ગુણવત્તા અને મૌલિકતા વધતી જાય છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાનમાં સર્જનાત્મક વિચારસરણીના પ્રયોગોમાંથી જન્મ્યો. ૧૯૫૯માં સિડની પાર્ન્સ અને આર્નોલ્ડ મેડો નામના સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું કે જ્યારે લોકોને કોઈ સમસ્યાના ઉકેલની યાદી બનાવવાનું કહેવાય છે, ત્યારે શરૂઆતના વિચારો તદ્દન સાદા હોય છે. સાચો કમાલ યાદીના છેલ્લા હિસ્સામાં પ્રગટ થાય છે. કારણ સાવ સીધું છે. શરૂઆતમાં આપણું મગજ સ્મૃતિના ઉપરના થર પર પડેલા જૂના જવાબો ઉછાળી દે છે. એ થાપણ ખાલી થાય પછી જ અસલી કલ્પનાશક્તિ કામ શરૂ કરે છે.

આ અસર સમજવી એટલે સસ્તી સફળતાના વહેમમાંથી બહાર નીકળવું. મોટા ભાગના લોકો પહેલો વિચાર આવે એટલે તેને અંતિમ સત્ય માનીને અટકી જાય છે. મીટિંગોમાં પણ પહેલા બોલાયેલા ઉપાયને સૌ સ્વીકારી લે છે, કારણ કે ઊંડા ઉતરવાની તસ્દી કોઈને લેવી નથી. જો તમારે સામાન્ય ભીડથી અલગ થવું હોય, તો મગજ જ્યારે એમ કહે કે 'હવે બીજું કશું નથી સૂઝતું', બરાબર ત્યારે જ વિચારવાનું ચાલુ રાખવું પડે.

કોઈ સરકારી સિવિલ હોસ્પિટલની કટોકટી જુઓ. દર્દીઓની લાંબી કતારો અને અંધાધૂંધી ઉકેલવા ડૉક્ટરો અને ટ્રસ્ટીઓની કમિટી બેસે છે. પહેલો વિચાર: 'સિક્યોરિટી ગાર્ડ વધારી દો.' બીજો વિચાર: 'ટોકન સિસ્ટમ ચાલુ કરો.' ત્રીજો વિચાર: 'દર્દીઓ સાથે આવતા સગાંઓ પર મર્યાદા મૂકો.' આ બધા રૂઢિચુસ્ત વિચારો છે, જે દર વખતે નિષ્ફળ જાય છે. પણ જ્યારે કમિટી આ બધા સસ્તા વિચારો ફગાવીને દસમા-બારમા વિચાર સુધી મગજ ઘસે છે, ત્યારે સાચો ઉકેલ જડે છે: કાગળિયા વગર ઓપીડીની બહાર જ સીધું ડિજિટલ ટ્રાયજિંગ કરવું અથવા ભાષાકીય સહાયક વોલન્ટિયર ઊભા કરવા. ઉત્તમ નિદાન હંમેશાં ઊંડા ખોદકામ પછી જ મળે છે.

પહેલા સૂઝેલા વિચાર પર ક્યારેય મોહી ન પડો; એ તમારો વિચાર નથી, મગજે ફેંકેલો કચરો છે.