પસંદગીના શોર્ટકટ્સ

દરેક વિકલ્પને વિગતવાર ચકાસવા બેસો તો જિંદગી ટૂંકી પડે. કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન અને મગજ બંને એક જ મુશ્કેલી વેઠે છે: વિકલ્પો લાખો છે અને સમય મર્યાદિત છે. જ્યારે આખો ડેટા તપાસવો અશક્ય હોય, ત્યારે આપણે અમુક નિયમો કે શોર્ટકટ્સ ઘડી કાઢીએ છીએ. આ પદ્ધતિ એટલે સિલેક્શન હ્યુરિસ્ટિક્સ. આ શબ્દ કોઈ એક વિચારકે એક સવારે બેસીને નથી બનાવ્યો. ગણિત, અલ્ગોરિધમ અને મનોવિજ્ઞાનમાં જટિલ ગણતરીઓ ટૂંકાવવા માટે આ રીત દાયકાઓથી વપરાય છે.

આ કોઈ પરફેક્ટ સાયન્સ નથી. આ વ્યવહારુ જુગાડ છે. જ્યારે હજાર ઉમેદવારોમાંથી પાંચ ઉત્તમ માણસો શોધવાના હોય, ત્યારે તમે હજારના ઇન્ટરવ્યુ નથી લેતા. તમે અમુક તારણો બાંધો છો. અમુક કડક શરતો મૂકીને બાકીના લોકોને એક જ ઝાટકે લિસ્ટમાંથી ઉડાડી દો છો. સવાલ એ છે કે તમારો આ શોર્ટકટ સાચો છે કે આળસુ? પસંદગીનો નિયમ જો ધારદાર ન હોય તો કામનો માણસ બહાર રહી જાય અને કચરો અંદર આવી જાય.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં યુપીએસસીની તૈયારી કરતા હજારો યુવાનો આ જ ખેલ રમે છે. દસ લાખ વિદ્યાર્થીઓ પરીક્ષા આપે છે. બજારમાં ઇતિહાસ કે અર્થશાસ્ત્રના હજારો પુસ્તકો છે. એક આખો મેળો ભરાયો છે. જો કોઈ વિદ્યાર્થી દરેક પુસ્તકનાં પાનાં ઉથલાવવા બેસે, તો એ પાંચ વર્ષે પણ પ્રીલિમ પાસ ન થાય. એ સિલેક્શન હ્યુરિસ્ટિક વાપરે છે: ‘છેલ્લાં પાંચ વર્ષના પેપરમાંથી જે પૂછાયું છે એટલું જ વાંચવું’ અથવા ‘ટોપરે જે બે ચોપડી વાંચી હતી તે જ હાથમાં લેવી.’ આ નિયમ શ્રેષ્ઠ નથી, પણ એના વિના આગળ વધવું અશક્ય છે.

આપણે આખો દિવસ અજાણતાં આ જ કરીએ છીએ. લગ્ન માટે મુરતિયો શોધવો હોય, ફ્લેટ લેવો હોય કે નોકરી માટે માણસ રાખવો હોય. આપણી પાસે સંપૂર્ણ સત્ય જાણવાનો સમય નથી હોતો. તેથી આપણે ટૂંકા રસ્તા શોધીએ છીએ. મુશ્કેલી ત્યારે થાય છે જ્યારે આપણે એ શોર્ટકટને જ આખરી સત્ય માની લઈએ છીએ. શોર્ટકટ તમને ઝડપ આપે છે, ગેરંટી નહીં.

જે ઝડપી રસ્તો તમને ખાડામાંથી બચાવે છે, એ જ રસ્તો ક્યારેક તમને મંઝિલથી દૂર પણ કરી દે છે.