સી-સો મોડેલ

બગીચામાં બાળકોનું ઉંચક-નીચક જોયું છે? એક છેડો આકાશ તરફ જાય, તો બીજો છેડો આપોઆપ જમીન અડકે. બંને છેડા એકસાથે ક્યારેય ટોચ પર ન રહી શકે. આ ભૌતિક સત્ય છે, પણ આપણું મગજ જિંદગીમાં આ સ્વીકારવા તૈયાર નથી હોતું. આને 'સી-સો મોડેલ' કહેવાય છે. જ્યારે સિસ્ટમમાં બે પરિબળો એકબીજા સાથે વણાયેલા હોય, ત્યારે એકને વધારવાની કિંમત બીજાના ઘટાડા દ્વારા ચૂકવવી જ પડે છે. મુક્ત બજારમાં કશું મફત મળતું નથી અને જીવનમાં કોઈ ફાયદો એકલદોકલ આવતો નથી.

આ મોડેલ કોઈ એક ચોક્કસ લેખકની અંગત શોધ નથી. ભૌતિકશાસ્ત્રના પ્રાથમિક નિયમોમાંથી ઉઠાવીને મેનેજમેન્ટ, અર્થશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાનના ચિંતકોએ આ વિચારને આગળ વધાર્યો છે. સાદી સમજ એટલી જ છે કે દરેક મહત્વાકાંક્ષા એક બલિદાન માંગે છે. લોકો માને છે કે તેઓ સમય અને પૈસો બંને એકસાથે મહત્તમ કરી શકશે. કારકિર્દીની ટોચ અને શાંત પારિવારિક સાંજ બંને એકસાથે સો ટકા મેળવવાની લાલચ ભ્રમ છે. સી-સોનો નિયમ સ્પષ્ટ છે: એક પલ્લું ઊંચું જશે, તો બીજું નીચું બેસશે જ.

આ વાતનું મહત્વ તમારી ભ્રમણાઓ તોડવામાં છે. દલાલ સ્ટ્રીટમાં ફરતા નવશિખિયા રોકાણકારો ઘણીવાર આ મોડેલ ભૂલી જાય છે. રાજકોટના એક યુવાનને શેરબજારમાંથી દર મહિને વીસ ટકા વળતર જોઈતું હોય છે, પણ મૂડીનું લેશમાત્ર જોખમ લેવું હોતું નથી. આ અશક્ય છે. વળતર અને જોખમ એ સી-સોના બે છેડા છે. સલામતીનું પાટિયું જમીન પર દબાવી રાખો, તો વળતર ક્યારેય હવામાં ઊંચે ન જઈ શકે. જો જોખમનું પલ્લું આકાશ તરફ ધકેલશો, તો રાતની ઊંઘનું પલ્લું સીધું પાતાળમાં જશે. બેમાંથી એક જ વસ્તુ પસંદ થઈ શકે.

આ જ ગણિત ધંધામાં નફો અને ગુણવત્તા વચ્ચે ચાલે છે. પ્રોડક્ટ સસ્તી કરવી હોય તો ક્યાંકથી કાચો માલ હલકો કરવો પડે, અથવા નફો જતો કરવો પડે. જે માણસ સી-સોના બંને છેડાને એકસાથે ટોચ પર રાખવાનો દાવો કરે છે, તે કાં તો તમને છેતરી રહ્યો છે અથવા પોતે મૂર્ખ છે. જીવનની વાસ્તવિકતા એ છે કે તમે શું મેળવો છો તેના કરતાં તમે શું જતું કરવા તૈયાર છો, એનાથી પરિણામ નક્કી થાય છે. જે દિવસે આ મોડેલ સમજાઈ જાય, તે દિવસે આંધળી અપેક્ષાઓ મરી પરવારે છે.

જે માણસ બધું જ જીતવાની જીદ પકડે છે, તે સી-સોના પાટિયા પરથી ઊંધા માથે પટકાય છે. પસંદગી એટલે જ ત્યાગનું બીજું નામ છે.