સંજોગોનો સમુદ્ર

તમે જે કઈ છો, તે તમારા એકલાના જોરે નથી. આપણે માનીએ છીએ કે આપણો અહંકાર, આપણો નિર્ણય અને આપણું વ્યક્તિત્વ સ્વતંત્ર છે. બૌદ્ધ દર્શન આ ભ્રમને તોડી નાખે છે. આ વિચારને લેખક અને બૌદ્ધ શિક્ષક કુલાનંદે ૧૯૯૭ના પુસ્તક વેસ્ટર્ન બુદ્ધિઝમમાં ‘સી ઓફ કન્ડિશન્સ’ એટલે કે સંજોગોનો સમુદ્ર કહ્યો છે. જગતમાં કશું પણ અલગ કે સ્થિર નથી. આપણું અસ્તિત્વ ભૂતકાળ અને વર્તમાનના અગણિત પરિબળોનું ગૂંથેલું એક વિશાળ જાળું છે. વ્યક્તિ કોઈ અડગ ખડક નથી, પણ બદલાતા મોજાંઓનું પરિણામ છે.

આપણે દરેક સફળતાનો હાર પોતાના ગળામાં પહેરી લઈએ છીએ અને નિષ્ફળતા આવે ત્યારે કોઈ એક માણસને વિલન બનાવી દઈએ છીએ. વાસ્તવિકતા આવી સરળ હોતી નથી. તમે જે વિચારો છો, જે ભાષા બોલો છો, જે ખાઓ છો અને જે નિર્ણયો લો છો, તે બધું આ અદૃશ્ય સમુદ્રના પ્રવાહો નક્કી કરે છે. તમારા ડીએનએ, ઉછેર, સ્કૂલ, આસપાસની અર્થવ્યવસ્થા અને તે ઘડીનું હવામાન પણ તેમાં ભળેલું છે. આ નિર્ભરતા સ્વીકારો તો અભિમાન ઓગળી જાય અને લાચારીનો ભાર પણ હળવો થાય.

આ વાત સમજવી હોય તો કોઈ સરકારી કચેરીના બાબુને જુઓ. કલેક્ટર કચેરીમાં બેઠેલા ભરતભાઈ સામે એક ફાઇલ દસ દિવસથી અટવાયેલી છે. અરજદાર માને છે કે ભરતભાઈ લાંચિયા છે અથવા આળસુ છે. પણ થોડું ઊંડું ઉતરો તો સંજોગોનો આખો સમુદ્ર દેખાશે. ઉપરથી આવેલો કોઈ અસ્પષ્ટ પરિપત્ર, જૂના કાયદાની કલમો, પ્રિન્ટરમાં ખલાસ થયેલી શાહી, ગઈ રાત્રે બીમાર પડેલી તેમની દીકરી અને ટેબલ પર પડેલો સેંકડો ફાઇલોનો ઢગલો. આ તમામ પ્રવાહો ભેગા થઈને એ વિલંબ ઊભો કરે છે. ભરતભાઈ માત્ર એ મોજાં વચ્ચે અટવાયેલું એક પ્યાદું છે.

કોઈપણ સમસ્યાને એકલદોકલ માણસના માથે ઢોળી દેવી એ બૌદ્ધિક આળસ છે. તંત્ર, વ્યક્તિ કે સમાજ ક્યારેય શૂન્યાવકાશમાં કામ કરતા નથી. જો પરિસ્થિતિ બદલવી હોય તો માણસને ભાંડવાને બદલે એ સંજોગોના નેટવર્કને બદલવું પડે જે તેને આવું વર્તન કરવા મજબૂર કરે છે.

કોઈ એક ટીપાંને દોષ આપવાનો અર્થ નથી, જ્યારે આખો ખેલ સમુદ્રના પ્રવાહનો હોય.