સ્ક્રૂ-અપ ઇફેક્ટ

એક સાથે ચાર કામ પતાવવાનો દાવો કરતો માણસ કાં તો જુઠ્ઠો છે, કાં બેદરકાર. આપણું મગજ કમ્પ્યુટર નથી કે એકસાથે ડઝન વિન્ડો ખુલ્લી રાખીને સરખી ઝડપે પ્રોસેસ કરે. જ્યારે તમે એક કામ અધૂરું મૂકીને બીજા કામ પર કૂદો છો, ત્યારે મગજને જૂની ફાઈલ બંધ કરીને નવી ખોલવી પડે છે. આ સ્વિચિંગ મફતમાં નથી થતું. પાછા મૂળ કામ પર આવો ત્યારે મગજ સહેજ પાછળ રહી જાય છે, દિશા ભૂલે છે અને મૂર્ખામીભરી ભૂલો ઘૂસી જાય છે. આ વિચલનથી પેદા થતી નાની પણ ઘાતક ભૂલોને 'સ્ક્રૂ-અપ ઇફેક્ટ' કહે છે.

લેખક જોહાન હરીએ પોતાના પુસ્તક 'સ્ટોલન ફોકસ'માં ન્યુરોસાયન્ટિસ્ટ અર્લ મિલરના કામનો હવાલો આપીને આ શબ્દપ્રયોગ પ્રચલિત કર્યો છે. વિજ્ઞાન સાબિત કરી ચૂક્યું છે કે મગજ ક્યારેય મલ્ટિટાસ્કિંગ કરતું જ નથી; એ માત્ર ઝડપથી એક કામથી બીજા કામ વચ્ચે ધક્કા ખાય છે. દરેક ધક્કે ધ્યાનનો એક ટુકડો તૂટી જાય છે. પરિણામે જે કામ તમે શાંતિથી કર્યું હોત તો પાંચ મિનિટમાં પતત, તે કલાકો સુધી લટકી રહે છે અને છેવટે ભૂલ ભરેલું સાબિત થાય છે.

આ આધુનિક ભ્રમણા નથી, સદીઓ જૂની નબળાઈ છે. આપણો ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે મોટા સામ્રાજ્યો કોઈ વિરાટ સેના સામે નહીં, પણ રાજાઓના વિખેરાયેલા ધ્યાનથી હાર્યા છે. અઢારમી સદીમાં પાણીપતના ત્રીજા યુદ્ધ વખતે કે મુઘલ દરબારોમાં જ્યારે મરાઠા અને મુઘલ સરદારો એકસાથે ત્રણ મોરચે લડતા હતા—દિલ્હીની સત્તા સાચવવી, પોતાના દરબારના ખટપટો ડામવા અને વળી મોરચે સૈન્યને રસ્તો બતાવવો—ત્યારે આવા જ સ્ક્રૂ-અપ થતા હતા. એક કાગળની સહી ચૂકાઈ જતી, ખોટો સંદેશો સેનાપતિ સુધી પહોંચતો અને અડધો દેશ હાથમાંથી જતો રહ્યો. રજવાડાં જ્યારે એકસાથે દસ પ્યાદાં ચલાવવા ગયા, ત્યારે જ મૂળ કિલ્લો દુશ્મનના હાથમાં ગયો.

આજે તમારી ઓફિસની કેબિન પણ એક નાનું રજવાડું જ છે. તમે ઈમેઈલનો જવાબ આપતા આપતા ફોન પર વાત કરો છો અને વચ્ચે વ્હોટ્સએપની સૂચના તપાસો છો. તમને લાગે છે કે તમે કુશળ છો. હકીકતમાં, તમે આંકડામાં એક મીંડું ભૂલી જવાની કે ખોટા માણસને ગોપનીય રિપોર્ટ ફોરવર્ડ કરવાની સચોટ તૈયારી કરી રહ્યા છો. ધ્યાનનું વિભાજન એ પ્રતિભા નથી, પણ ભૂલોનું ખુલ્લું આમંત્રણ છે.

જે માણસ એકસાથે બે સિંહનો શિકાર કરવા નીકળે છે, તે છેવટે પોતાનો જીવ ગુમાવીને પાછો ફરે છે.